Chất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 4, HĐND tỉnh Thanh Hóa Khóa XIX: Chuyển đổi số phải đi vào thực chất, không để đầu tư lớn nhưng hiệu quả thấp

Đầu tư hệ thống nhưng phải có người đủ năng lực vận hành

Một trong những vấn đề được các đại biểu đặc biệt quan tâm là chất lượng nguồn nhân lực thực hiện nhiệm vụ chuyển đổi số tại cấp xã, nhất là sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động.

Đại biểu Đỗ Ngọc Duy chất vấn về tình trạng thiếu cán bộ đủ năng lực vận hành các hệ thống số, cơ sở dữ liệu và dịch vụ công trực tuyến. Ảnh: Quốc Hương

Đại biểu Đỗ Ngọc Duy thẳng thắn chỉ ra thực tế đội ngũ nhân lực chuyển đổi số ở cấp xã hiện vẫn trong tình trạng vừa thiếu, vừa yếu. Mặc dù tỉnh và ngành khoa học và công nghệ đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng, nhưng điều cử tri và đại biểu quan tâm là hiệu quả thực chất của hoạt động này.

Đại biểu đề nghị Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ làm rõ việc tập huấn đã khắc phục tình trạng thiếu và yếu về nhân lực chuyển đổi số ở cấp xã đến mức độ nào; cán bộ sau đào tạo có thực sự đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ hay không.

Về vấn đề này, đại biểu Nguyễn Hữu Long cũng cho rằng giải pháp cử cán bộ kiêm nhiệm đi đào tạo ngắn hạn hoặc để các xã tự tuyển dụng, ký hợp đồng với nhân sự công nghệ thông tin vẫn cần được đánh giá kỹ về tính khả thi.

Đại biểu Nguyễn Hữu Long băn khoăn về tình trạng thiếu cán bộ để thực hiện các nhiệm vụ trong lĩnh vực chuyển đổi số, đặc biệt là trong tình huống ứng cứu sự cố khẩn cấp. Ảnh: Đào Cảnh

Thực tế cho thấy có cán bộ tiếp cận công nghệ nhanh, thực hiện tốt nhiệm vụ, nhưng cũng có người thao tác còn chậm, không thể tự khắc phục lỗi hoặc xử lý những sự cố kỹ thuật phức tạp. Đại biểu đặt vấn đề Sở Khoa học và Công nghệ có tham mưu phương án thuê trọn gói dịch vụ công nghệ thông tin từ các doanh nghiệp, tập đoàn viễn thông lớn để vận hành, bảo trì hạ tầng và ứng cứu sự cố đến tận cấp xã hay không; đồng thời đề nghị làm rõ những vướng mắc về cơ chế nếu triển khai phương án này.

Trả lời chất vấn, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Thanh Hóa Trần Duy Bình thừa nhận việc bố trí nhân lực công nghệ thông tin tại cơ sở đang gặp nhiều khó khăn. Sau khi tổ chức lại bộ máy, số lượng cơ quan cấp xã tăng lên, trong khi nguồn cán bộ có chuyên môn về công nghệ thông tin chưa đáp ứng yêu cầu.

Để khắc phục, Sở đã phối hợp với các doanh nghiệp, tập đoàn viễn thông tổ chức đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuyên môn cho cán bộ, công chức và đội ngũ quản trị hệ thống mạng, phần mềm.

Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Trần Duy Bình trả lời chất vấn tại kỳ họp. Ảnh: Quốc Hương

Trong năm 2025, ngành đã tổ chức 50 lớp tập huấn trực tiếp và trực tuyến cho hơn 5.000 lượt cán bộ. Nội dung tập trung vào vận hành phần mềm, khai thác cơ sở dữ liệu, sử dụng chữ ký số, hệ thống giao ban trực tuyến và hoạt động của trung tâm phục vụ hành chính công. Đối với những nội dung phức tạp, việc tập huấn được tổ chức theo phương châm “cầm tay chỉ việc”, chia thành từng cụm xã để cán bộ trực tiếp thao tác trên thiết bị và phần mềm.

Năm 2026, Sở tiếp tục tổ chức các lớp nâng cao kỹ năng, nhất là khi Trung ương triển khai thêm những phần mềm, cơ sở dữ liệu và nền tảng mới. Một số nội dung chuyên sâu như ứng dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ công việc, quản trị dữ liệu và vận hành nền tảng số cũng được đưa vào chương trình bồi dưỡng.

Tuy nhiên, người đứng đầu ngành khoa học và công nghệ thừa nhận kết quả sau đào tạo chưa đồng đều. Trong khi một bộ phận cán bộ tiếp cận và thực hiện tốt, vẫn còn những người thiếu sự nhạy bén đối với công nghệ mới, thao tác chậm, chưa tự xử lý kịp thời ngay cả những lỗi kỹ thuật thông thường.

Do đó, cùng với đào tạo ngắn hạn, tỉnh đang triển khai chương trình bồi dưỡng dài hạn hơn để hình thành đội ngũ cán bộ có khả năng tạm thời đảm nhận vị trí chuyên trách, tham mưu cho cấp xã về quản trị số, quản trị dữ liệu và điều hành công việc trên môi trường số.

Sở cũng đề nghị các địa phương quan tâm tuyển dụng, bố trí người có trình độ công nghệ thông tin hoặc ký hợp đồng nhân sự phù hợp; đồng thời duy trì, phát huy vai trò của các tổ công nghệ số cộng đồng trong hỗ trợ người dân và chính quyền cơ sở.

Các đại biểu tham dự phiên chất vấn. Ảnh: Đào Cảnh

Đối với đề xuất thuê dịch vụ công nghệ thông tin, Giám đốc Sở Trần Duy Bình đánh giá đây là một giải pháp phù hợp. Thực tế, nhiều hệ thống trực tuyến, đường truyền và nền tảng dùng chung hiện đã được tỉnh hoặc các địa phương thuê từ doanh nghiệp viễn thông. Trên cơ sở quy định mới của Bộ Khoa học và Công nghệ, Sở sẽ hướng dẫn các xã rà soát nhu cầu, lựa chọn những dịch vụ cần thuê để bảo đảm công tác bảo hành, bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật.

Tuy vậy, theo Giám đốc Sở, thuê dịch vụ không thể thay thế hoàn toàn việc xây dựng năng lực tại chỗ. Mỗi cơ quan, đơn vị vẫn cần có cán bộ chuyên trách hoặc đủ khả năng làm chủ công nghệ, chủ động xử lý các vấn đề thường xuyên, bởi ở những xã miền núi, khoảng cách từ địa bàn đến trung tâm kỹ thuật của doanh nghiệp có thể khá xa.

Không thể chạy theo chỉ tiêu, mua sắm dàn trải

Bên cạnh câu chuyện nhân lực, hiệu quả đầu tư hạ tầng, trang thiết bị và các nền tảng số cũng là nội dung chất vấn nổi bật tại kỳ họp.

Đại biểu Lê Thị Hương nêu thực tế, thời gian qua tỉnh đã dành nhiều nguồn lực đầu tư hạ tầng số và các nền tảng dữ liệu dùng chung. Tuy nhiên, một số phần mềm sau khi triển khai không được cập nhật dữ liệu thường xuyên, tỷ lệ khai thác và sử dụng còn thấp, hiệu quả chưa đạt kỳ vọng.

Từ thực trạng này, đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm của Sở Khoa học và Công nghệ trong thẩm định, hướng dẫn và kiểm tra việc đầu tư trang thiết bị công nghệ thông tin trên địa bàn tỉnh.

Đại biểu Lê Thị Hương chất vấn về việc nhiều phần mềm được triển khai nhưng việc cập nhật dữ liệu không thường xuyên và tỷ lệ khai thác, sử dụng còn thấp. Ảnh: Đào Cảnh

Đại biểu cũng đặt câu hỏi: trong quá trình thẩm định dự án, ngành chức năng đã đánh giá đầy đủ mức độ phù hợp giữa hạ tầng, phần mềm với năng lực của nguồn nhân lực tại chỗ hay chưa? Việc dự báo hiệu quả đầu tư đã được thực hiện đầy đủ hay chưa? Có hay không tình trạng mua sắm dàn trải, chạy theo yêu cầu sớm hoàn thành các chỉ tiêu chuyển đổi số nhưng chưa căn cứ đầy đủ vào nhu cầu thực tế, điều kiện khai thác và khả năng vận hành của từng địa phương?

Theo Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Trần Duy Bình, trước khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, Sở đã phối hợp với Sở Tài chính rà soát nhu cầu trang thiết bị tại các đơn vị, nhất là những xã mới được thành lập hoặc còn thiếu cơ sở vật chất.

Sở đồng thời hướng dẫn tiêu chuẩn kỹ thuật đối với trung tâm phục vụ hành chính công, hệ thống mạng LAN, trang thông tin điện tử và cấu hình máy tính; làm cơ sở để các địa phương mua sắm, lắp đặt và bổ sung thiết bị còn thiếu.

Sau đầu tư, Sở đã thành lập bốn đoàn kiểm tra việc lắp đặt, sử dụng trang thiết bị, xem xét thiết bị có được đầu tư đúng mục đích, đúng đối tượng và phát huy hiệu quả hay không.

Tuy nhiên, tại một số xã, cán bộ vẫn đang phải sử dụng những máy tính được mua từ nhiều năm trước. Một số thiết bị chưa hết thời gian khấu hao nên chưa thể thanh lý, trong khi cấu hình không còn đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật mới. Sở đề nghị các địa phương xây dựng lộ trình thay thế bằng nguồn kinh phí thường xuyên khi thiết bị hết thời gian sử dụng theo quy định.

Những nội dung trả lời cho thấy áp lực đầu tư thiết bị phục vụ chuyển đổi số tại cơ sở vẫn rất lớn, trong khi nguồn ngân sách có hạn. Chính vì vậy, việc thẩm định phải chặt chẽ hơn, ưu tiên đúng nơi, đúng nhu cầu và gắn trách nhiệm của đơn vị sử dụng với hiệu quả khai thác sau đầu tư.

Không để miền núi trở thành “vùng trũng” chuyển đổi số

Không chỉ các đại biểu, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Nguyễn Hồng Phong cũng chất vấn trực tiếp về những bất cập trong thực hiện dịch vụ công trực tuyến.

Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Nguyễn Hồng Phong phát biểu. Ảnh: Quốc Hương

Một thực tế được nêu ra là nhiều người dân khi đến thực hiện thủ tục hành chính vẫn phải nhờ cán bộ hoặc lực lượng hỗ trợ thao tác trên hệ thống. Chủ tịch HĐND tỉnh đề nghị làm rõ những người đang hỗ trợ người dân là cán bộ, tình nguyện viên hay lực lượng nào khác; đồng thời yêu cầu Sở đưa ra lộ trình để người dân có thể tự thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến thay vì tiếp tục phụ thuộc vào người khác.

Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thừa nhận có tình trạng cán bộ thực hiện thao tác thay người dân, khiến tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt mức cao nhưng chưa phản ánh đầy đủ khả năng tự sử dụng dịch vụ số của người dân.

Tại một số khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, cán bộ hoặc tổ công nghệ số cộng đồng vẫn phải trực tiếp hỗ trợ người dân nhập thông tin và nộp hồ sơ. Ở những địa bàn thuận lợi hơn, một bộ phận người dân có khả năng tự thao tác nhưng vẫn giữ thói quen nhờ cán bộ thực hiện.

Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là làm thay mà phải vừa hỗ trợ, vừa hướng dẫn để người dân có thể tự thực hiện ở những lần tiếp theo. Các tổ công nghệ số cộng đồng tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đưa kỹ năng số đến các thôn, bản, khu dân cư xa trung tâm.

Đại biểu Cầm Thị Phượng chất vấn. Ảnh: Quốc Hương

Từ thực tế tại cơ sở, đại biểu Cầm Thị Phượng tập trung chất vấn bốn nhóm vấn đề liên quan trực tiếp đến các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Theo đại biểu, nhiều khu vực hiện vẫn gặp khó khăn về hạ tầng viễn thông, chất lượng đường truyền chưa ổn định và còn các điểm lõm sóng. Một số thiết bị của cán bộ cấp xã đã cũ, lạc hậu, không đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong giai đoạn mới.

Trong khi đó, người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số, người không có điện thoại thông minh hoặc ít được tiếp cận công nghệ vẫn gặp nhiều khó khăn khi sử dụng nền tảng số và dịch vụ công trực tuyến.

Đại biểu đề nghị Sở Khoa học và Công nghệ làm rõ lộ trình phủ sóng viễn thông đến 100% khu dân cư; giải pháp đầu tư cho các điểm lõm sóng; cơ chế hỗ trợ hạ tầng và thiết bị đối với những địa phương khó khăn; phương án hỗ trợ các nhóm người dân hạn chế về điều kiện và kỹ năng số.

Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ cho biết Thanh Hóa có địa bàn rộng, nhiều xã miền núi, thôn, bản nằm xa trung tâm nên việc đầu tư hạ tầng viễn thông gặp không ít khó khăn. Thời gian qua, Sở đã yêu cầu các doanh nghiệp viễn thông rà soát, khắc phục các điểm lõm sóng và nâng cao chất lượng đường truyền.

Một số thôn, bản chưa có sóng trước đây đã được khắc phục. Tuy nhiên, toàn tỉnh vẫn còn hàng chục cụm dân cư nằm xa trung tâm thôn, bản gặp khó khăn về hạ tầng, trong đó có những hộ chưa có điện, khiến việc phủ sóng và cung cấp dịch vụ viễn thông càng phức tạp.

Sở đã rà soát nhu cầu trên toàn tỉnh, báo cáo Bộ Khoa học và Công nghệ để đưa các khu vực khó khăn vào chương trình viễn thông công ích. Theo định hướng của chương trình, hạ tầng tại các vùng chưa có sóng sẽ được ưu tiên đầu tư; một số hộ nghèo, cận nghèo, gia đình chính sách và người dân tại địa bàn khó khăn có thể được hỗ trợ thiết bị thông minh và chi phí truy cập dịch vụ số theo quy định.

Cùng với đầu tư hạ tầng, Sở sẽ tăng cường tuyên truyền để người dân biết và tiếp cận chính sách; phân công, giám sát các doanh nghiệp viễn thông trong quá trình triển khai, bảo đảm nguồn lực hỗ trợ đến đúng khu vực, đúng đối tượng.