Châu Âu: Thách thức trong hợp tác an toàn hạt nhân quốc tế

Nhà máy điện hạt nhân Chernobyl. Ảnh: eca.europa.eu

Thiếu chiến lược toàn diện

Thảm họa hạt nhân tại Nhà máy Điện nguyên tử Chernobyl (Ukraina) năm 1986 và Fukushima (Nhật Bản) năm 2011 đã làm gia tăng sâu sắc mối lo ngại về an toàn hạt nhân trên toàn cầu, đồng thời tạo ra gánh nặng chi phí khắc phục lớn cho cộng đồng quốc tế. Nhận thức rõ những nguy cơ đó, Tòa Thẩm kế châu Âu (ECA) đã thực hiện cuộc kiểm toán đánh giá hiệu quả hoạt động của EC và EEAS trong việc thúc đẩy hợp tác an toàn hạt nhân quốc tế.

Báo cáo của ECA cung cấp một đánh giá độc lập về hiệu quả hợp tác an toàn hạt nhân quốc tế của EU trong bối cảnh những lo ngại về hậu quả của các tai nạn trong quá khứ và cuộc chiến tranh xâm lược giữa một số quốc gia những năm gần đây.

Theo đó, cuộc kiểm toán đã tập trung đánh giá khuôn khổ hợp tác của EC về hợp tác an toàn hạt nhân quốc tế, việc phân bổ hỗ trợ tài chính giai đoạn 2014-2024, các kết quả đạt được từ các hoạt động do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ tại Armenia, Iran, Kyrgyzstan, Tajikistan, Ukraine và Uzbekistan, cũng như công tác giám sát của Ủy ban. Nhìn chung, ECA ghi nhận EC vẫn nắm giữ vai trò quan trọng, đóng góp tích cực vào nhiều kế hoạch có hành động quy mô lớn và phức tạp nhằm bảo đảm an toàn hạt nhân toàn cầu.

Tuy nhiên, báo cáo kiểm toán cũng chỉ ra rằng các kết quả đạt được của EC thường xuyên rơi vào tình trạng chậm trễ, chi phí thực hiện trong nhiều trường hợp cao hơn kế hoạch ban đầu, trong khi tính bền vững của các hành động vẫn là một thách thức lớn.

Nguyên nhân chủ yếu là EC thiếu một chiến lược toàn diện, cập nhật để định hướng triển khai các hoạt động; công tác giám sát các hoạt động được tài trợ còn thiếu sót; đồng thời, việc ưu tiên thực hiện các đề xuất cấp bách chưa được chú trọng đúng mức. Các văn bản quy hoạch hiện hành mới chỉ tập trung vào Công cụ hợp tác an toàn hạt nhân mà chưa đưa ra định hướng chiến lược cho các công cụ khác như các khoản vay Euratom (công cụ tài chính đặc biệt do EC thay mặt Cộng đồng Năng lượng nguyên tử châu Âu phát hành), đồng thời chưa xác định rõ các mục tiêu trong bối cảnh ngành hạt nhân đã có nhiều thay đổi.

Nâng cao mức độ an toàn hạt nhân

Nhằm khắc phục những hạn chế đã được chỉ ra và nâng cao mức độ an toàn hạt nhân quốc tế, ECA đã đưa ra nhiều kiến nghị cụ thể đối với EC.

Trước hết, ECA khuyến nghị EC cần tăng cường quy trình lựa chọn hoạt động hỗ trợ an toàn hạt nhân do EU tài trợ; lựa chọn các đề xuất hợp tác dựa trên những tiêu chí đã được xác định trước như tính cấp bách và mức độ nghiêm trọng của rủi ro an toàn hạt nhân, giá trị gia tăng từ hoạt động của EU, mức độ hoàn thiện của hoạt động được đề xuất, khả năng duy trì bền vững các kết quả dự kiến, bối cảnh địa chính trị nơi triển khai hỗ trợ... Quy trình này cần được ghi lại bằng văn bản đầy đủ và phù hợp.

Đối với các hoạt động liên quan đến những cơ sở hạt nhân có khả năng sinh lời như nhà máy điện hạt nhân, cần đánh giá năng lực tự chi trả cho các chương trình an toàn của đơn vị thụ hưởng và xem xét liệu việc cấp vốn thông qua các khoản vay có phải là giải pháp thay thế phù hợp không.

Đặc biệt, EC cần giảm thiểu rủi ro do chậm trễ và vượt dự toán chi phí trong các hoạt động hợp tác về an toàn hạt nhân. Đồng thời, cần thiết lập ngay từ đầu các điều kiện nhằm giảm tình trạng chậm trễ và vượt dự toán chi phí. Ủy ban cần đảm bảo các chi phí được ước tính ngay từ đầu.

Đối với các cơ chế đồng tài trợ, Ủy ban cần xem xét các yếu tố như chi phí ước tính và khả năng huy động từ các nhà tài trợ khác trước khi quyết định cấp vốn cho hoạt động; khuyến khích các đối tác nâng cao hiệu quả công việc, hoàn thành công việc đúng tiến độ và trong phạm vi ngân sách. Các hành động trên cần được hoàn thành vào cuối năm 2027.

Bên cạnh đó, EC cần tăng cường khuôn khổ chiến lược về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực an toàn hạt nhân thông qua việc xây dựng chiến lược toàn diện, cập nhật nhằm định hướng các hoạt động hợp tác. Chiến lược này cần xác định những lĩnh vực mà hành động của EU mang lại giá trị gia tăng cao nhất, xác định rõ các mục tiêu mà EC dự kiến đạt được, các công cụ dự kiến sử dụng, cũng như các bên liên quan cần tham gia và phương thức phối hợp.

EC cũng cần cải thiện công tác giám sát các hoạt động về an toàn hạt nhân do EU tài trợ trong tương lai bằng cách thu thập thông tin về việc sử dụng thực tế các kết quả đầu ra sau khi hoàn tất hoạt động và bổ sung thông tin này thông qua các chuyến kiểm tra thực tế.

Đối với các khoản vay Euratom, ECA khuyến nghị tăng cường cơ chế giám sát nhằm đảm bảo bên vay tuân thủ các nghĩa vụ về quản lý tài chính. Đối với các khoản tài trợ từ Công cụ hợp tác an toàn hạt nhân, cần hoàn thiện khung logic thông qua việc đưa vào một cách hệ thống các chỉ số kết quả đầu ra phù hợp với mục tiêu hoạt động và phản ánh được tác động của các hoạt động đó đối với an toàn hạt nhân. Thời hạn dự kiến hoàn thành các khuyến nghị này là cuối năm 2028./.

(Theo eca.europa.eu)