Châu Âu tìm cách giành lại 'chủ quyền số' trước Mỹ

Tổng thống Pháp Macron kêu gọi châu Âu cần độc lập trước Mỹ

Từ Brussels đến Paris, và sang Berlin, một làn sóng phản kháng đang được hiện thực hóa bằng những chính sách cụ thể và quyết liệt chưa từng thấy. Khái niệm "Chủ quyền Kỹ thuật số" (Technological Sovereignty) – vốn từng bị coi là khẩu hiệu chính trị sáo rỗng, nay đã trở thành kim chỉ nam cho sự tồn vong của cả khối. Châu Âu đang thực hiện một chiến lược hai mũi nhọn đầy tham vọng: vừa ép buộc các gã khổng lồ công nghệ Mỹ phải tuân theo luật chơi mới, vừa dồn toàn lực nuôi dưỡng những "nhà vô địch" nội địa để dần thay thế vai trò của thung lũng Silicon.

Phản ứng của châu Âu không còn dừng lại ở những lời kêu gọi ngoại giao. Nghị viện Châu Âu vừa qua đã thông qua nghị quyết ủng hộ việc sử dụng các tiêu chí mua sắm công để ưu tiên tuyệt đối cho sản phẩm công nghệ châu Âu. Ủy ban Châu Âu (EC) cũng đang ráo riết soạn thảo các đạo luật mới, trong đó lần đầu tiên công khai thảo luận về các rủi ro an ninh đến từ công nghệ Mỹ.

Thông điệp được gửi đi rất rõ ràng: Thị trường châu Âu vẫn mở cửa, nhưng cái giá để bước vào đó là sự chuyển giao quyền kiểm soát. Các doanh nghiệp và chính phủ châu Âu không còn chấp nhận việc dữ liệu của họ nằm trong "hộp đen" của các tập đoàn nước ngoài. Họ đòi hỏi sự minh bạch, quyền kiểm soát pháp lý và khả năng duy trì hoạt động ngay cả khi có biến động chính trị từ bên kia bờ đại dương.

Sự uốn mình của những người khổng lồ Mỹ

Trước sức ép ngày càng lớn từ các chính phủ châu Âu và nguy cơ mất đi một trong những thị trường béo bở nhất thế giới – nơi đóng góp tới 29% doanh thu cho Alphabet (công ty mẹ Google) và hàng chục tỷ đô la cho các hãng khác – các tập đoàn công nghệ Mỹ buộc phải thực hiện những bước đi chưa từng có tiền lệ. Họ hiểu rằng thời kỳ kinh doanh tự do không biên giới đã chấm dứt, và để tồn tại, họ phải "bản địa hóa" ở mức độ sâu sắc nhất. Thuật ngữ "Đám mây chủ quyền" (Sovereign Cloud) ra đời như một giải pháp thỏa hiệp chiến lược.

Amazon, Microsoft và Google đang đua nhau thiết lập các cấu trúc công ty mới để xoa dịu nỗi lo an ninh của châu Âu. Amazon vừa ra mắt dịch vụ đám mây chủ quyền đặt tại Đức, được vận hành hoàn toàn bởi công dân EU và tuân thủ luật pháp sở tại. Microsoft thậm chí còn đi xa hơn khi tái cấu trúc các công ty con, thiết lập hội đồng quản trị chỉ bao gồm người châu Âu và mở rộng hợp tác với Delos Cloud (thuộc SAP của Đức) để cung cấp dịch vụ dưới thương hiệu và quyền kiểm soát của đối tác địa phương.

Google cũng không đứng ngoài cuộc khi bắt tay với các doanh nghiệp tại Pháp và Đức để tạo ra các liên doanh mà ở đó, khách hàng được cách ly khỏi các yêu cầu trích xuất dữ liệu từ chính phủ Mỹ. Matt Brittin, cựu lãnh đạo Google tại châu Âu, thừa nhận rằng châu Âu không muốn loại bỏ công nghệ Mỹ vì lợi ích về quy mô và hiệu quả, nhưng họ đòi hỏi "một mức độ kiểm soát và an toàn" tuyệt đối. Các công ty Mỹ đang phải chấp nhận thực tế rằng họ chỉ là người cung cấp công cụ, còn chìa khóa của căn nhà kỹ thuật số phải được trao lại cho chủ nhà châu Âu.

Trục Pháp - Đức và giấc mơ về những "Nhà vô địch" nội địa

Tuy nhiên, kiểm soát công nghệ Mỹ chỉ là giải pháp phòng thủ. Để thực sự giành lại độc lập, châu Âu cần những vũ khí tấn công của riêng mình. Trục Pháp - Đức đang đóng vai trò đầu tàu trong nỗ lực kiến tạo này. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã trở thành những người cổ vũ nhiệt thành nhất cho việc nới lỏng các quy định trói buộc của EU để tạo đà cho doanh nghiệp nội địa phát triển.

Ông Macron đã tuyên bố đanh thép: "Đây là sự từ chối trở thành một chư hầu". Ông đang nỗ lực biến Pháp thành trung tâm AI của châu Âu, thu hút hàng chục tỉ USD đầu tư vào các trung tâm dữ liệu chạy bằng năng lượng hạt nhân giá rẻ, đồng thời tích cực hỗ trợ Mistral AI – niềm hy vọng lớn nhất của châu Âu trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo toàn cầu.

Tại Đức, Bộ Kỹ thuật số đang tiến hành những thử nghiệm táo bạo với "openDesk" – một bộ công cụ làm việc mã nguồn mở nhằm thay thế hoàn toàn hệ sinh thái của Microsoft trong các cơ quan chính phủ. Dù quy mô thử nghiệm còn khiêm tốn, nhưng nó gửi đi một tín hiệu mạnh mẽ rằng sự thay thế là khả thi về mặt kỹ thuật. Sự trỗi dậy của các giải pháp mã nguồn mở và các công ty công nghệ địa phương được kỳ vọng sẽ phá vỡ thế độc quyền của Big Tech Mỹ.

Dẫu vậy, con đường đến với sự tự chủ hoàn toàn vẫn còn đầy chông gai. Giới doanh nhân tại Davos thừa nhận rằng việc "tách rời" ngay lập tức sẽ là một cú sốc kinh tế mà châu Âu chưa thể chịu đựng nổi. Nhưng với sự thay đổi trong tư duy chính trị từ Berlin và Paris, cùng sự ra đời của các hành lang pháp lý mới, châu Âu đang đặt những viên gạch đầu tiên cho một pháo đài kỹ thuật số.

Họ chấp nhận đi chậm hơn, tốn kém hơn, nhưng đổi lại là sự an tâm rằng vận mệnh quốc gia sẽ không bị định đoạt bởi một dòng trạng thái trên mạng xã hội hay một chữ ký từ Nhà Trắng. Cuộc phản công của châu Âu không nhằm mục đích cô lập, mà để thiết lập lại sự cân bằng quyền lực, nơi công nghệ phục vụ chủ quyền quốc gia chứ không phải ngược lại.

Bùi Tú