Châu Âu xoay trục chiến lược như thế nào?

Từ trái sang, Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen chụp ảnh trước cuộc gặp tại Hyderabad House ở New Delhi vào ngày 27/1. (Ảnh: Sajjad Hussain/AFP)

Tuy nhiên, việc Washington sẵn sàng trở lại sử dụng thuế quan, các cam kết an ninh và sức ép ngoại giao như công cụ mặc cả đã củng cố quan điểm ngày càng mạnh mẽ ở Brussels rằng châu Âu cần mở rộng quan hệ đối tác và giảm mức độ dễ bị ảnh hưởng bởi những “cú sốc” chính trị.

Dù bị Nhà Trắng chỉ trích là yếu và không còn nhiều ảnh hưởng, EU đã đáp lại bằng một chiến lược hướng ra bên ngoài.

Trong năm qua, khối này đã ký kết hoặc khôi phục các thỏa thuận thương mại trên khắp châu Á và Mỹ Latinh, nâng cấp quan hệ với các đối tác chủ chốt ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và thúc đẩy các cuộc đàm phán tại khu vực Vùng Vịnh.

Đa dạng hóa thương mại tăng tốc

Gần đây, các nhà lãnh đạo châu Âu đã thẳng thắn về những động lực đứng sau sự chuyển hướng này. Phát biểu tại Nghị viện châu Âu tuần trước, Tổng thống Cộng hòa Síp Nikos Christodoulides - người đang giữ chức Chủ tịch luân phiên của EU - cho biết những giả định từng làm nền tảng cho sự thịnh vượng của châu Âu không còn có thể xem là điều hiển nhiên.

“Trật tự quốc tế mà chúng ta dựa vào trong nhiều thập kỷ qua không còn là điều chắc chắn nữa”, ông nói. “Thời điểm này đòi hỏi hành động - hành động dứt khoát, đáng tin cậy và đoàn kết. Nó đòi hỏi một liên minh tự chủ hơn và cởi mở hơn với thế giới”, ông nói thêm.

Tăng tốc với một chương trình thương mại nhanh và quyết đoán hơn, EU đã hoàn tất một thỏa thuận quy mô lớn với Ấn Độ, ký kết hiệp định thương mại đầu tiên với Indonesia và ký một hiệp định bị trì hoãn từ lâu với khối Mercosur ở Nam Mỹ.

Riêng thỏa thuận với Mercosur mở ra triển vọng hình thành một khu vực thương mại tự do bao phủ hơn 700 triệu người.

Các cuộc đàm phán cũng đang tiến triển với các đối tác ở Vùng Vịnh, trong đó có UAE.

Bất chấp những căng thẳng xuyên Đại Tây Dương, các thỏa thuận này được xem là sự điều chỉnh lại hơn là một sự rạn nứt hoàn toàn. Các nhà phân tích cho rằng nỗ lực đa dạng hóa của châu Âu đã bắt đầu từ trước, xuất phát từ lo ngại về ảnh hưởng kinh tế ngày càng lớn của Trung Quốc.

“Xu hướng hướng tới đa dạng hóa, tìm kiếm đối tác mới cũng như xây dựng khả năng tự chủ, đã được thúc đẩy mạnh mẽ bởi sự rạn nứt trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương”, bà Garima Mohan, nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ German Marshall Fund, nhận định.

Sự khó đoán trong chính sách của Mỹ đã đóng vai trò quan trọng. Ngay cả khi các lời đe dọa áp thuế sau đó được rút lại, chúng vẫn cho thấy thương mại có thể nhanh chóng bị cuốn vào những tranh chấp chính trị không liên quan như thế nào.

Đối với Brussels, việc phân tán rủi ro bằng cách hợp tác với nhiều đối tác ngày càng được xem là một lựa chọn thận trọng và hợp lý.

“Chúng tôi vẫn hy vọng mọi thứ sẽ thay đổi, bởi Mỹ rất quan trọng đối với chúng tôi”, ông Ivano di Carlo, chuyên gia phân tích chính sách cấp cao tại Trung tâm Chính sách châu Âu, nói. “Nhưng giờ đây cũng có một nhận thức rõ ràng rằng chúng tôi đang phần nào đơn độc hơn trong thế giới này”, ông nói thêm.

Từ thương mại đến tự chủ chiến lược

Chính sách thương mại chỉ là một phần trong sự chuyển dịch rộng hơn, bao trùm cả quốc phòng và năng lượng. Xung đột Nga - Ukraine năm 2022 đã phơi bày những điểm yếu trong cấu trúc an ninh của châu Âu, trong khi những chỉ trích từ chính quyền ông Trump về mức chi tiêu quốc phòng thấp đã tạo thêm sức ép cho các cuộc tranh luận kéo dài từ lâu.

Kể từ đó, các lãnh đạo EU đã nhất trí tăng ngân sách quốc phòng, với 150 tỷ euro tiền vay được dành cho các lĩnh vực từ phòng không, phòng thủ tên lửa đến máy bay không người lái, hệ thống mạng và trí tuệ nhân tạo.

Pháp là một trong những nước đi đầu trong việc thúc đẩy “tự chủ chiến lược”, một khái niệm ngày càng được chú ý khi Washington phát tín hiệu rằng ưu tiên an ninh của họ đang hướng sang những khu vực khác.

Khi EU cắt giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Nga, khối này đã tăng nhập khẩu từ Mỹ. Hiện nay, hơn 14% dầu nhập khẩu của EU và 60% khí tự nhiên hóa lỏng đến từ Mỹ - giúp cải thiện an ninh trong ngắn hạn nhưng cũng tạo ra những sự phụ thuộc mới.

“Chúng tôi không muốn thay thế một sự phụ thuộc bằng một sự phụ thuộc khác - chúng tôi cần đa dạng hóa”, ông Dan Jørgensen, Ủy viên châu Âu phụ trách năng lượng và nhà ở, phát biểu tại Hamburg trong tuần này.

Đối với các nhà hoạch định chính sách, mối liên hệ giữa thương mại, quốc phòng và năng lượng ngày càng trở nên rõ ràng hơn.

Như bà Garima Mohan nhận định: “Tách rời thì nói dễ hơn làm”. Nhưng bằng cách phát huy lợi thế là khối thương mại lớn nhất thế giới, EU đang đặt cược rằng đa dạng hóa là con đường tốt nhất để vượt qua một trật tự toàn cầu ngày càng phân mảnh.

Nh.Thạch

AFP