Châu Phi khó 'giải cứu' thị trường dầu mỏ khi eo biển Hormuz tê liệt

Đồng bằng Niger là một trong những trung tâm sản xuất dầu mỏ của châu Phi. Ảnh: Pius Utomi Ekpei/AFP

Tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz đang khiến thị trường năng lượng toàn cầu trở nên nhạy cảm, vì trong điều kiện bình thường, có khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua “nút thắt cổ chai” chiến lược này mỗi ngày.

NGUỒN CUNG CHÂU PHI KHÓ BÙ ĐẮP KHOẢNG TRỐNG TRONG NGẮN HẠN

Trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ và Iran leo thang, giá năng lượng đã tăng mạnh, kéo theo mối lo ngại lớn từ doanh nghiệp đến chính phủ và người tiêu dùng trên toàn cầu. Điều này buộc các nước nhập khẩu phải tìm kiếm nguồn cung dầu thay thế, trong đó châu Phi nổi lên như một lựa chọn tiềm năng.

Tuy nhiên, theo ông Robert Kappel, cựu Chủ tịch Viện GIGA (Đức), khả năng hỗ trợ của châu Phi là có nhưng “không đủ nhanh và cũng không đủ lớn để tạo ra khác biệt đáng kể”.

Nhà máy lọc dầu Dangote thuộc sở hữu tư nhân tại Nigeria đang hoạt động hết công suất. Ảnh: Sodiq Adelakun/REUTERS

Cùng quan điểm, ông Stefan Liebing, Giám đốc điều hành công ty đầu tư Conjuncta cho rằng vai trò của châu Phi chủ yếu mang tính trung hạn, đặc biệt trong lĩnh vực khí tự nhiên. Trên thực tế, từ sau năm 2022, châu Âu đã gia tăng nhập khẩu khí từ châu Phi nhằm giảm phụ thuộc vào Nga, cho thấy xu hướng dịch chuyển nguồn cung đang diễn ra nhưng cần thời gian để phát huy hiệu quả.

NIGERIA: TIỀM NĂNG LỚN NHƯNG BỊ “GHÌM CHÂN” BỞI NÚT THẮT NỘI TẠI

Là nhà sản xuất dầu lớn nhất châu Phi, Nigeria thường được kỳ vọng sẽ đóng vai trò chủ lực trong việc tăng nguồn cung. Tuy nhiên, thực tế cho thấy dư địa tăng trưởng của nước này trong ngắn hạn gần như không còn.

Theo nhà phân tích người Nigeria Ayodele Oni, trở ngại lớn nhất là Nigeria thiếu công suất dự phòng. Dữ liệu từ International Energy Agency cho thấy sản lượng hiện tại của nước này ở mức khoảng 1,42 triệu thùng/ngày - tương đương mức tối đa có thể duy trì trong ngắn hạn.

“Không có ‘vùng đệm’ để có thể nhanh chóng tăng sản lượng khi thị trường biến động,” ông Oni nhấn mạnh. Điều này đồng nghĩa với việc Nigeria không thể phản ứng linh hoạt trước các cú sốc nguồn cung toàn cầu.

Ngoài vấn đề công suất, ngành dầu khí Nigeria còn đối mặt với hàng loạt thách thức mang tính cấu trúc. Hệ thống hạ tầng yếu kém, mạng lưới đường ống xuống cấp, thiếu vốn đầu tư và các vấn đề an ninh tại khu vực Niger Delta tiếp tục là những “điểm nghẽn” lớn.

Đặc biệt, các dự án khai thác mới - nhất là ở vùng nước sâu - thường cần nhiều năm từ khi phê duyệt đầu tư đến khi có sản lượng thương mại. Điều này khiến việc tăng sản lượng không thể diễn ra trong “một sớm một chiều”, ngay cả khi giá dầu tăng mạnh tạo động lực đầu tư.

Dù vậy, Nigeria vẫn đang triển khai một số sáng kiến nhằm cải thiện tình hình, như chương trình khôi phục các giếng dầu ngừng hoạt động, đẩy nhanh thủ tục và cải cách thuế để thu hút dòng vốn mới. Tuy nhiên, theo Clementine Wallop, chuyên gia phân tích cấp cao về khu vực châu Phi cận Sahara tại Công ty tư vấn Horizon Engage, các biện pháp này chủ yếu mang lại hiệu quả trong trung hạn và chưa đủ để tạo ra tác động tức thì.

Sản lượng khai thác dầu khí tại châu Phi. Nguồn: DW/Statista

Một điểm đáng chú ý khác là nghịch lý kéo dài nhiều năm trong ngành năng lượng Nigeria: xuất khẩu dầu thô nhưng lại phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu tinh chế do hệ thống lọc dầu trong nước yếu kém. Tình trạng này chỉ phần nào được cải thiện từ năm 2024, khi nhà máy lọc dầu tư nhân của tỷ phú Aliko Dangote đi vào vận hành với công suất lớn, cung cấp khoảng 60 triệu lít nhiên liệu mỗi ngày cho thị trường nội địa.

ANGOLA VÀ GIỚI HẠN CỦA CHÂU PHI TRONG CÂN BẰNG THỊ TRƯỜNG

Sau Nigeria, Angola là quốc gia sản xuất dầu lớn thứ hai tại khu vực cận Sahara. Trong những năm gần đây, Angola đã có những bước đi chiến lược nhằm nâng cao vai trò trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Việc rời OPEC vào năm 2023 giúp Angola có thêm sự linh hoạt trong quyết định sản lượng. Đồng thời, nước này cũng đang đẩy mạnh đầu tư vào cả dầu mỏ và khí tự nhiên, đặc biệt là các dự án LNG nhằm đa dạng hóa nguồn thu.

Theo chuyên gia năng lượng người Angola Flavio Inocencio, bối cảnh địa chính trị hiện nay - bao gồm chiến sự tại Ukraine và căng thẳng Trung Đông - đã khiến Angola trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư phương Tây.

Tuy nhiên, chính phủ Angola vẫn giữ thái độ thận trọng. Bộ trưởng Kinh tế Jose de Lima Massano cho rằng giá dầu tăng mang lại lợi ích cho các nước xuất khẩu, nhưng đồng thời cũng khiến chi phí nhập khẩu hàng hóa leo thang do giá vận tải tăng.

Ở góc nhìn rộng hơn, các chuyên gia cho rằng ngay cả khi Nigeria, Angola và các quốc gia châu Phi khác có thể tăng sản lượng trong ngắn hạn, mức tăng này vẫn không đủ để bù đắp sự thiếu hụt từ Trung Đông.

Đối với Việt Nam, biến động của thị trường dầu mỏ toàn cầu đặt ra yêu cầu cấp thiết về đảm bảo an ninh năng lượng trong bối cảnh phụ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu. Việc đa dạng hóa nguồn cung, phát triển hạ tầng dự trữ và thúc đẩy chuyển dịch sang năng lượng tái tạo sẽ là những giải pháp then chốt để nâng cao khả năng thích ứng trước các cú sốc địa chính trị.

Trọng Hoàng