Chạy đua ngoại giao để cứu vãn lệnh ngừng bắn Iran – Mỹ trước hạn chót

Vài giờ trước khi tối hậu thư của Tổng thống Mỹ Donald Trump hết hạn, Pakistan, bên trung gian đàm phán tích cực trong những ngày qua, đưa ra một đề xuất. Đây là thành quả của nỗ lực mà Pakistan triển khai suốt nhiều tuần sau khi xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran bùng phát ngày 28/2.

Quốc gia Tây Á này sở hữu lợi thế để trở thành cầu nối hóa giải xung đột, bởi Pakistan là một trong những bên hiếm hoi còn duy trì được quan hệ với cả Mỹ và Iran.

Tổng thống Trump từng đưa ra hạn chót để Iran chấp nhận thỏa thuận. Ảnh minh họa Reuters.

Reuters trích dẫn nguồn tin cho biết, tình hình trở nên đặc biệt nghiêm trọng sau khi Iran tiến hành một cuộc tấn công vào cơ sở hóa dầu của Arab Saudi tại Jubail, khiến Riyadh phản ứng gay gắt và đe dọa phá vỡ nhiều tuần đàm phán hậu trường vốn đã rất mong manh. Diễn biến này khiến toàn bộ tiến trình trung gian đứng bên bờ đổ vỡ.

Trong bối cảnh thời hạn do Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt ra đang cận kề, các quan chức Pakistan đã khẩn trương triển khai nỗ lực “phút chót” nhằm truyền đạt thông điệp giữa Tehran và Washington. Trước đó, ông Trump ấn định hạn chót 20 giờ ngày 7/4 để Iran chấp nhận thỏa thuận và mở lại eo biển Hormuz, cảnh báo rằng nếu giao tranh tiếp diễn trong đêm, hậu quả có thể “xóa sổ cả một nền văn minh”.

Chiến dịch ngoại giao khẩn cấp của Pakistan bao gồm các cuộc tiếp xúc trực tiếp với nhiều nhân vật cấp cao của các bên liên quan, trong đó có Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi và chỉ huy cấp cao Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran Ahmad Vahidi.

Theo một số nhà ngoại giao Pakistan, các cuộc đàm phán diễn ra trong nhiều giờ “căng thẳng đến nghẹt thở”, khi tiến trình đứng trước nguy cơ đổ vỡ hoàn toàn. Tuy nhiên, vào thời điểm then chốt, Iran đã chấp nhận một lệnh ngừng bắn tạm thời không kèm điều kiện tiên quyết, đồng thời đồng ý bước vào các cuộc đàm phán.

Trong suốt đêm, cả giới lãnh đạo dân sự và quân sự Pakistan đã duy trì liên lạc liên tục với các quan chức cấp cao của Mỹ, Iran, Arab Saudi cũng như các bên liên quan khác. Đáng chú ý, chỉ vài phút trước khi Tổng thống Trump công bố đột phá ngoại giao, ông đã có cuộc điện đàm với Tổng tư lệnh quân đội Pakistan, Thống chế Asim Munir.

Cân bằng lợi ích và áp lực đa chiều

Một trong những yếu tố then chốt giúp đạt được thỏa thuận là nỗ lực của Pakistan trong việc cân bằng lợi ích giữa các bên. Trong khi Islamabad bày tỏ “sự tức giận mạnh mẽ nhất từ trước đến nay” đối với Iran về cuộc tấn công nhằm vào Arab Saudi – quốc gia có hiệp ước phòng thủ chung với Pakistan – thì đồng thời nước này cũng yêu cầu Washington kiềm chế các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Iran.

Theo các nguồn tin, phía Iran khẳng định cuộc tấn công vào cơ sở hóa dầu tại Jubail là hành động đáp trả một cuộc không kích trước đó của Israel nhằm vào một cơ sở tương tự trên lãnh thổ Iran. Tehran nhấn mạnh rằng họ không thể tham gia đàm phán nếu các cuộc tấn công như vậy tiếp diễn.

Pakistan đã chuyển thông điệp tới Washington rằng các hành động quân sự của Israel đang làm suy yếu nỗ lực hòa giải và có thể khiến Tehran từ chối ngồi vào bàn đàm phán. Chỉ sau khi nhận được cam kết từ phía Mỹ rằng Israel sẽ kiềm chế, Islamabad mới có thể thuyết phục Iran chấp nhận lệnh ngừng bắn vô điều kiện.

Tuy nhiên, theo một số nguồn tin, Israel ban đầu phản đối việc đạt được thỏa thuận với Iran, cho rằng các biện pháp quân sự có thể mang lại lợi ích lớn hơn trong việc làm suy yếu lãnh đạo Tehran. Dù vậy, cuối cùng Israel vẫn đồng ý ủng hộ quyết định của Mỹ.

Một chiếc thuyền đang neo đậu ngoài khơi tỉnh Musandam, Oman, nhìn ra eo biển Hormuz, ngày 8/4. Ảnh Reuters.

Trong một bài phát biểu trên truyền hình, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết nước này chưa đạt được toàn bộ mục tiêu, song có thể hoàn thành thông qua một thỏa thuận Mỹ - Iran hoặc bằng cách nối lại chiến dịch quân sự, đồng thời cảnh báo rằng Israel vẫn “đặt tay trên cò súng”.

Đàm phán căng thẳng, “không ai ngủ”

Khoảng nửa đêm 7/4 theo giờ địa phương, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã kêu gọi tất cả các bên tuân thủ lệnh ngừng bắn nhằm tạo điều kiện cho tiến trình hòa bình. Động thái này được mô tả là bước đi phối hợp nhằm “khóa chặt” thỏa thuận, sau khi các bên đã đồng thuận về nguyên tắc.

Các cuộc trao đổi trong đêm tập trung vào một đề xuất gồm 15 điểm của Mỹ, xoay quanh hai vấn đề cốt lõi: hình thức thực thi lệnh ngừng bắn và các tham số của tiến trình đàm phán.

Iran đã đưa ra một số yêu cầu, bao gồm việc công nhận chủ quyền đối với eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược – cũng như quyền phát triển năng lượng hạt nhân và thiết lập các thỏa thuận quốc phòng song phương trong khu vực. Tuy nhiên, các nhà trung gian đã cố gắng định hướng đàm phán tránh xa những vấn đề có thể gây xung đột ngay lập tức.

Theo thông báo từ Nhà Trắng, các cuộc đàm phán dự kiến bắt đầu vào ngày 11/4 tới, với phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, cùng sự tham gia của Đặc phái viên Steve Witkoff và ông Jared Kushner. Phía Iran dự kiến do Ngoại trưởng Abbas Araqchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf dẫn đầu.

Giới chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất trong toàn bộ tiến trình là thuyết phục Iran chấp nhận lệnh ngừng bắn mà không đưa ra điều kiện tiên quyết.

Nỗ lực phút chót của Pakistan đạt kết quả khi chỉ còn khoảng 90 phút trước hạn chót. Khi Tổng thống Trump công bố lệnh ngừng bắn và Thủ tướng Sharif gửi lời mời chính thức tới các phái đoàn, mặt trời gần như đã mọc trên bầu trời Islamabad, khép lại một đêm ngoại giao căng thẳng chưa từng có.

Phát biểu tại cuộc họp nội các, Thủ tướng Shehbaz Sharif nhấn mạnh: “Chúng tôi đã làm việc suốt cả đêm. Nếu ghi lại thành một cuốn sách, đó sẽ là bài học lớn cho quốc gia này và các thế hệ mai sau về việc không bao giờ từ bỏ, ngay cả trong những tình huống tưởng chừng vô vọng nhất”.

Diễn biến này được đánh giá là bước ngoặt quan trọng, giúp tạm thời hạ nhiệt căng thẳng tại Trung Đông, đồng thời mở ra cơ hội cho một tiến trình đàm phán toàn diện hơn giữa Mỹ và Iran trong thời gian tới.