'Chạy đua' vào đại học bằng thi đánh giá năng lực: Thí sinh cần cẩn trọng

Học sinh Trường THPT Trương Định (Hoàng Mai, Hà Nội) trong giờ học Toán. Ảnh: Đình Tuệ

Nhiều tác động đến thí sinh

Kỳ thi Đánh giá năng lực (HSA) của Đại học Quốc gia Hà Nội vừa ghi nhận cột mốc chưa từng có khi một nam sinh đạt mức điểm kỷ lục 129/150. Trong bối cảnh Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đang cận kề với nhiều thay đổi, một số trường đại học tốp đầu giảm chỉ tiêu xét điểm thi tốt nghiệp, việc “săn vé sớm” thông qua các kỳ thi riêng đã trở thành sự lựa chọn hàng đầu của không ít học sinh lớp 12.

ThS Lê Trung Kiên - Trung tâm Bồi dưỡng Kiến thức Phù Đổng (Sóc Sơn, Hà Nội), nhận định con số 129 điểm trong bài thi HSA không chỉ đơn thuần là kết quả của việc học giỏi. Nó cho thấy sự thích nghi của thế hệ học sinh mới với cách tiếp cận kiến thức đa diện. Bài thi HSA không đánh đố theo kiểu học thuộc lòng mà đòi hỏi tư duy logic, khả năng đọc hiểu ngôn ngữ chuyên sâu và sự am tường kiến thức liên môn từ tự nhiên đến xã hội.

Việc xuất hiện những bảng điểm “khủng” chứng tỏ học sinh đã bắt đầu làm quen với ma trận đề thi mới. Tuy nhiên, điều này cũng có thể đẩy “điểm sàn” kỳ vọng của các ngành “hot” như Công nghệ thông tin, Logistics, Kinh tế đối ngoại lên cao ngất ngưởng. Học sinh không còn đặt mục tiêu “đỗ”, mà phải đặt mục tiêu “đỗ bằng điểm tuyệt đối” để cạnh tranh với những đối thủ ngày càng xuất sắc.

Nếu như trước đây, học sinh lớp 12 thường có tâm lý “nhẩn nha” học kỳ I và tăng tốc ở học kỳ II để đợi kỳ thi tốt nghiệp vào tháng 6, thì nay lộ trình sẽ khác. Các em chuyển dịch từ việc giải các dạng bài tập mẫu sang việc hiểu bản chất vấn đề, bài thi đánh giá năng lực bao quát kiến thức rộng nên không thể học tủ. Học sinh khối A giờ đây phải đọc thêm văn chương, nắm vững logic ngôn ngữ; những em khối C phải làm quen với biểu đồ, số liệu và tư duy định lượng.

Với nhiều năm kinh nghiệm dạy Toán tại Hà Nội, thầy Đinh Tiến Nguyện cho rằng, đây cũng là điều tất yếu tích cực vì bản chất của Kỳ thi tốt nghiệp THPT là để xét công nhận tốt nghiệp. Do đó, công tác ra đề thi cực kì khó khăn trong việc phân loại chính xác học lực của học sinh nên yêu cầu đặt ra cần có kỳ thi đánh giá năng lực riêng biệt độc lập với kỳ thi tốt nghiệp nhằm đánh giá được nhiều năng lực như tư duy logic, tư duy tổng hợp, khả năng đọc hiểu và xử lý số liệu thay vì chỉ kiểm tra kiến thức cơ bản đơn thuần.

Các kỳ thi đánh giá năng lực cũng có những tác động tới việc học của học sinh lớp 12. Hiện nay, các em vừa phải học theo lối ra đề của Kỳ thi tốt nghiệp THPT với các câu phân loại mang yếu tố thực tế rất nhiều và khó, vừa phải học theo lối ra đề của các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy hay một số kỳ thi khác.

Với các kỳ thi đánh giá năng lực riêng biệt, thí sinh sẽ có cơ hội đỗ đại học nhiều hơn vì sẽ được thi nhiều đợt và lấy điểm của đợt thi cao nhất nên nhiều em lựa chọn hình thức thi này để rèn luyện từ đầu. Tuy nhiên, nếu không sắp xếp thời gian khoa học, các em rất dễ bị kiệt sức, môn nào cũng biết một chút nhưng không sâu môn nào.

Thí sinh tại Viện Đào tạo số và Khảo thí, ĐHQG Hà Nội. Ảnh: NTCC

Nhận diện và giải tỏa áp lực

Từ thực tiễn giảng dạy môn Địa lí tại Trường THPT Trương Định (Hoàng Mai, Hà Nội), cô Nguyễn Thị Tới cho rằng, ở giai đoạn nước rút từ nay đến lúc thi, học sinh đừng học nhiều hơn mà hãy học đúng hơn và học bình tĩnh hơn.

Trước hết, các em cần nhìn nhận đây là trạng thái bình thường của một kỳ thi quan trọng. Điều quan trọng không phải là “xóa bỏ áp lực”, mà là quản trị được áp lực. Khi giữ được nhịp sinh hoạt ổn định, chú ý sức khỏe, kế hoạch ôn tập hợp lý, các em sẽ có một phong độ tốt nhất vào ngày thi.

Về ôn tập, chiến thuật cốt lõi là phân tầng mục tiêu rõ ràng. Kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn là nền tảng, vì vậy phải đảm bảo chắc kiến thức cơ bản, hạn chế sai sót. Với những em định hướng đánh giá năng lực cần dành thời gian rèn tư duy, kỹ năng xử lý nhanh, làm quen dạng đề nhưng tuyệt đối tránh học dàn trải hay chạy theo quá nhiều kỳ thi.

Cũng theo cô Tới, quy chế mới không khó hơn, nhưng đòi hỏi các em phải “hiểu luật và chơi đúng luật”. Trước hết, học sinh cần nắm chắc những điểm cốt lõi về ngưỡng tối thiểu để được xét tuyển, giới hạn số nguyện vọng và các quy định ngày càng chặt chẽ với học bạ, điểm cộng… Điều đó cho thấy Bộ GD&ĐT đang hướng tới siết chất lượng đầu vào và tăng tính minh bạch, nên không còn “cơ hội may rủi” hay xét tuyển theo cảm tính.

“Các em hãy kết hợp linh hoạt giữa thi tốt nghiệp THPT, thi đánh giá năng lực và các phương thức khác nhưng phải có trọng tâm. Quy chế là ‘luật chơi’, còn kết quả phụ thuộc vào sự chủ động và tỉnh táo của mỗi thí sinh. Khi các em hiểu luật, có chiến lược và giữ được sự bình tĩnh, thì cơ hội vào đại học sẽ nằm trong tầm tay mình chứ không phải do may mắn”, cô Nguyễn Thị Tới nhấn mạnh.

Để không bị tụt lại trong cuộc đua này, ThS Lê Trung Kiên gợi ý lộ trình ôn tập 3 giai đoạn để học sinh tham khảo: Giai đoạn tích lũy (hết học kỳ I lớp 12) cần hoàn thành sớm chương trình cốt lõi. Đặc biệt chú trọng vào khả năng đọc hiểu và tư duy logic – hai phần chiếm tỷ trọng lớn và dễ gây mất điểm nhất trong bài thi HSA.

Giai đoạn thực chiến từ tháng 1 - tháng 3 cần tích cực luyện đề thi thử theo đúng áp lực thời gian thực tế. Bài thi HSA kéo dài hơn 150 phút trên máy tính đòi hỏi sự tập trung cực cao và kỹ năng điều phối thời gian giữa các phần thi của thí sinh.

Giai đoạn tối ưu hóa là phân tích những lỗi sai từ các lần thi thử. Thay vì cố học thêm kiến thức mới, học sinh hãy tập trung vào việc giảm thiểu sai sót ở các câu hỏi dễ và trung bình để đảm bảo mức điểm nền tảng vững chắc.

Đình Tuệ