Chế biến lâm sản ở Hà Nội: Đầu tư công nghệ, nâng tầm giá trị

Một cơ sở chế biến gỗ ở làng nghề mộc Canh Nậu đã đầu tư hàng tỷ đồng mua sắm máy móc hiện đại phục vụ sản xuất. Ảnh: Hoàng Sơn

Từ cơ giới hóa các công đoạn sản xuất đến ứng dụng thiết bị hiện đại, giải pháp này không chỉ giúp nâng cao năng suất, giảm hao phí nguyên liệu, mà còn mở ra cơ hội phát triển sản xuất xanh, bền vững, gắn với bảo vệ môi trường và gìn giữ nghề truyền thống của Thủ đô.

Từ sản xuất thủ công đến đổi mới công nghệ

Hà Nội có thế mạnh về nghề mộc, chế biến gỗ và sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ, với những làng nghề nổi tiếng, như: Vạn Điểm, Chàng Sơn, Phùng Xá, Sơn Đồng... Tại đây, nghề truyền thống không chỉ tạo việc làm, thu nhập cho người dân, mà còn hình thành những sản phẩm mang dấu ấn riêng của làng nghề Thủ đô.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường thay đổi nhanh, yêu cầu về chất lượng, mẫu mã, tiến độ giao hàng và tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, phương thức sản xuất dựa chủ yếu vào kinh nghiệm thủ công đang bộc lộ những giới hạn.

Thực tế tại làng nghề mộc Vạn Điểm (xã Phú Xuyên) cho thấy, nhiều công đoạn như đánh bóng sản phẩm, phun sơn, dập nổi hoa văn đã chuyển từ thủ công sang cơ giới hóa. Đây là bước chuyển quan trọng, giúp các cơ sở từng bước nâng cao năng lực sản xuất, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường. Song, quá trình cơ giới hóa cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát tiếng ồn, bụi gỗ và mùi hóa chất phát sinh trong sản xuất.

Trong chế biến gỗ, mỗi công đoạn đều có thể tạo ra sự khác biệt về chất lượng và giá thành. Từ xẻ, cắt phôi, sấy gỗ, gia công tạo hình đến hoàn thiện bề mặt, việc sử dụng thiết bị có độ chính xác cao giúp giảm sai số, hạn chế sản phẩm lỗi và tiết kiệm nguyên liệu. Với những cơ sở sản xuất đồ gỗ theo đơn đặt hàng, máy cắt, máy bào, máy phay và thiết bị gia công điều khiển số còn tạo điều kiện thực hiện những chi tiết phức tạp, đồng đều hơn giữa các sản phẩm.

Cùng với đó, thiết kế trên máy tính, lập trình gia công và quản lý đơn hàng bằng phần mềm có thể giúp các cơ sở rút ngắn thời gian từ khâu lên mẫu đến hoàn thiện sản phẩm. Khi dữ liệu thiết kế được chuẩn hóa, việc điều chỉnh kích thước, mẫu mã hoặc sản xuất theo yêu cầu riêng của khách hàng cũng thuận lợi hơn. Đây là hướng đi cần thiết đối với những cơ sở muốn chuyển từ gia công đơn giản sang sản xuất sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Tuy nhiên, theo Chủ tịch Hội Làng nghề mộc cao cấp Vạn Điểm Hoàng Kỳ Tài, không phải cơ sở nào cũng có điều kiện đầu tư đồng bộ dây chuyền hiện đại. Phần lớn hoạt động sản xuất tại làng nghề vẫn gắn với các doanh nghiệp nhỏ, hộ gia đình và lao động có kinh nghiệm nghề nghiệp nhưng khả năng tích lũy vốn còn hạn chế. Đầu tư thiết bị mới đòi hỏi chi phí ban đầu, mặt bằng phù hợp, nguồn điện ổn định và người vận hành có kỹ năng. Nếu chỉ chú trọng mua máy mà thiếu phương án khai thác, bảo dưỡng và tổ chức sản xuất, thiết bị có thể hoạt động không hết công suất, khiến chi phí đầu tư trở thành gánh nặng.

Vì vậy, hiện đại hóa chế biến lâm sản cần bắt đầu từ việc đánh giá đúng nhu cầu. Cơ sở chuyên sản xuất hàng loạt có thể ưu tiên thiết bị cắt, gia công và hoàn thiện có năng suất cao; cơ sở làm đồ gỗ mỹ nghệ nên chú trọng độ chính xác, khả năng tạo hình và bảo đảm những công đoạn thủ công tinh xảo. Công nghệ phải phục vụ sản phẩm và thị trường, không chạy theo hình thức hay đầu tư dàn trải.

Làng nghề mộc cao cấp Vạn Điểm ở xã Phú Xuyên hiện có khoảng 400 hộ chuyên sản xuất, kinh doanh các mặt hàng đồ gỗ thủ công mỹ nghệ, góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Ảnh: PV Báo Hànộimới

Đổi mới công nghệ phải đi cùng sản xuất xanh

Một trong những yêu cầu quan trọng đối với các cơ sở chế biến lâm sản Hà Nội là gắn đầu tư công nghệ với giảm phát thải và xử lý ô nhiễm. Trong quá trình gia công gỗ, bụi phát sinh ở nhiều công đoạn; hoạt động phun sơn, hoàn thiện bề mặt có thể phát sinh hơi dung môi; máy móc gây tiếng ồn và tiêu thụ năng lượng. Khi cơ sở sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư, những tác động này càng ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống và sức khỏe người lao động.

Bởi vậy, một dây chuyền chế biến hiện đại không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ gia công hay sản lượng. Hệ thống thu gom bụi tại nguồn, thiết bị lọc bụi phù hợp, khu vực phun sơn được bố trí riêng và thông gió hiệu quả cần được coi là những hạng mục quan trọng trong kế hoạch đầu tư. Chất thải gỗ phải được thu gom, phân loại, quản lý phù hợp; hóa chất, sơn và dung môi cần được bảo quản, sử dụng đúng quy định. Các giải pháp này vừa giảm tác động môi trường, vừa cải thiện điều kiện làm việc và hạn chế nguy cơ cháy, nổ tại cơ sở.

Tiết kiệm nguyên liệu cũng là một thước đo hiệu quả của đổi mới công nghệ. Gỗ là nguyên liệu có giá trị, trong khi các công đoạn cắt, xẻ, tạo hình có thể phát sinh lượng phế liệu đáng kể nếu quy trình thiếu tối ưu. Sử dụng phần mềm bố trí sơ đồ cắt, lựa chọn kích thước phôi hợp lý, tận dụng phần gỗ còn khả năng sử dụng và phân loại phụ phẩm ngay từ đầu sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất. Phần mùn cưa, dăm gỗ và phế liệu phát sinh cần được thu gom, quản lý đúng quy định, không đốt tùy tiện hoặc để phát tán ra môi trường.

Theo định hướng phát triển làng nghề của thành phố Hà Nội, việc bảo tồn nghề truyền thống phải gắn với nâng cao giá trị sản phẩm, cải thiện hạ tầng sản xuất và bảo vệ môi trường. Hiện, thành phố đang định hướng phát triển các cụm công nghiệp làng nghề, tạo điều kiện để cơ sở sản xuất di chuyển khỏi khu dân cư, tiếp cận hạ tầng đồng bộ và đáp ứng yêu cầu về môi trường, phòng cháy, chữa cháy. Tuy nhiên, mặt bằng sản xuất tập trung chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hạ tầng kỹ thuật và cơ chế hỗ trợ phù hợp. Nếu thiếu hệ thống thu gom, xử lý bụi, chất thải hoặc tiến độ xây dựng hạ tầng chậm, doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư lâu dài.

Mặt khác, máy móc hiện đại chỉ phát huy hiệu quả khi người lao động làm chủ được công nghệ. Các cơ sở cần chú trọng đào tạo kỹ năng vận hành, bảo dưỡng thiết bị, kiểm soát chất lượng và an toàn lao động. Người thợ có kinh nghiệm vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc lựa chọn vật liệu, xử lý chi tiết và hoàn thiện sản phẩm; công nghệ nên hỗ trợ nâng cao tay nghề, chứ không làm mất đi giá trị sáng tạo và bản sắc của nghề truyền thống. Về lâu dài, hướng đi phù hợp là kết hợp kỹ thuật hiện đại với lợi thế thủ công của làng nghề Hà Nội. Máy móc đảm nhiệm những công đoạn đòi hỏi độ chính xác, tính lặp lại và năng suất cao; người thợ tập trung vào thiết kế, tạo hình, chạm khắc và hoàn thiện những chi tiết mang dấu ấn riêng.

Theo Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hà Nội Nguyễn Tiến Lâm, các cơ sở chế biến lâm sản cũng cần chủ động tìm hiểu thị trường, xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa mẫu mã và phát triển kênh tiêu thụ trên nền tảng số. Đầu tư công nghệ không nên tách rời chiến lược kinh doanh: Sản phẩm làm ra phải đáp ứng nhu cầu thực tế, có chất lượng ổn định và đủ sức cạnh tranh về giá trị. Khi sản xuất, tiêu thụ và quản lý nguyên liệu được kết nối chặt chẽ, mỗi khoản đầu tư mới có cơ sở phát huy hiệu quả lâu dài.

Hiện đại hóa chế biến lâm sản vì thế không phải cuộc đua mua sắm máy móc, mà là quá trình đổi mới toàn diện từ tư duy sản xuất đến quản trị, chất lượng và trách nhiệm môi trường. Với Hà Nội, phát triển nghề gỗ theo hướng công nghệ, xanh và bền vững sẽ giúp các cơ sở nâng cao sức cạnh tranh, tạo việc làm ổn định, đồng thời bảo tồn giá trị nghề truyền thống. Muốn vậy, doanh nghiệp phải chủ động đổi mới, còn chính sách hỗ trợ và hạ tầng sản xuất cần đi trước một bước, tạo điều kiện để công nghệ thực sự trở thành động lực nâng tầm giá trị lâm sản Thủ đô.