Chỉ 3,9% doanh nghiệp 'chịu' đầu tư R&D: Năng suất sẽ tăng bằng cách nào?

Doanh nghiệp chuyển động mạnh nhưng sức chống chịu suy yếu

Tại hội thảo "Kinh tế Việt Nam 6 tháng đầu năm 2026: Thách thức, động lực và triển vọng phát triển" sáng 9/7 tại Hà Nội, ông Phạm Ngọc Thạch - Phó Trưởng Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, từ cuối năm 2025 đến nay, khu vực doanh nghiệp đã ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực.

Theo số liệu của Bộ Tài chính, cả nước có 169,8 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới và quay trở lại hoạt động trong 6 tháng đầu năm 2026, tăng 11,2% so với cùng kỳ năm 2025. Số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường là 151,1 nghìn doanh nghiệp, tăng 18,8% so với cùng kỳ năm trước.

Số doanh nghiệp thành lập mới tăng trên 20%, tổng vốn đăng ký tăng khoảng 64-65%, quy mô vốn bình quân của doanh nghiệp cũng được cải thiện đáng kể...

Tuy nhiên ông Thạch nhìn nhận, phía sau những con số tích cực vẫn tồn tại nhiều dấu hiệu đáng lo ngại. Kết quả khảo sát gần 4.000 doanh nghiệp tư nhân của VCCI cho thấy chỉ khoảng 35% doanh nghiệp có kế hoạch mở rộng sản xuất, kinh doanh trong thời gian tới, thấp hơn những năm trước. Điều này phản ánh tâm lý thận trọng của doanh nghiệp trước những biến động của môi trường kinh doanh trong nước và quốc tế.

Khảo sát cũng cho thấy chỉ khoảng 50% doanh nghiệp báo cáo có lãi. Trong khi đó, khoảng 70% doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng, 81% có dưới 10 lao động. Theo Niên giám Thống kê 2023, tỷ suất lợi nhuận bình quân của khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước chỉ đạt khoảng 2,2%, thấp hơn đáng kể so với khu vực doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Doanh nghiệp Việt đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo còn ở mức rất thấp.

Theo ông Phạm Ngọc Thạch, doanh nghiệp tư nhân hiện đang đối mặt với ba khó khăn lớn nhất gồm thị trường đầu ra, tiếp cận vốn và năng lực đổi mới, quản trị.

Trong đó, hơn 60% doanh nghiệp cho biết thị trường tiêu thụ là khó khăn lớn nhất. Tiếp theo là khả năng tiếp cận vốn tín dụng. Tuy nhiên, vấn đề đáng quan ngại hơn cả là năng lực đổi mới sáng tạo còn rất hạn chế.

Khảo sát của VCCI cho thấy chỉ khoảng 7,5% doanh nghiệp thực hiện đổi mới hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc đưa ra sản phẩm mới. Trong khi đó, theo khảo sát của World Bank, tỷ lệ này bình quân trên thế giới đạt khoảng 28%, còn tại các quốc gia có trình độ phát triển tương đồng như Malaysia và Thái Lan vào khoảng 20%.

Lý giải nguyên nhân, ông Thạch cho rằng cốt lõi nằm ở mức đầu tư quá thấp cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

"Kết quả điều tra cho thấy chỉ khoảng 3,9% doanh nghiệp có đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Ngay cả với nhóm doanh nghiệp vừa và lớn, tỷ lệ này cũng chỉ đạt khoảng 5,1%", ông Thạch cho biết.

Không chỉ đầu tư cho R&D ở mức thấp, doanh nghiệp cũng rất ít hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu hoặc doanh nghiệp khoa học - công nghệ. Theo khảo sát, cũng chỉ có 3,9% doanh nghiệp cho biết có hợp tác với các đơn vị này.

Đây là điểm yếu đáng lưu ý bởi nếu doanh nghiệp không đầu tư cho R&D, đồng thời thiếu liên kết với các tổ chức nghiên cứu thì sẽ rất khó cải thiện năng suất và nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

"Điều đó đặt ra câu hỏi năng suất của doanh nghiệp trong tương lai sẽ được cải thiện từ đâu khi nền tảng hiện nay vẫn còn thấp như vậy", ông Thạch trăn trở.

Còn nhiều dư địa cải cách thể chế

Theo Phó Trưởng Ban Pháp chế của VCCI, trong thời gian qua doanh nghiệp phải đối mặt đồng thời với nhiều cú sốc từ bên ngoài như biến động địa chính trị, tác động từ các chính sách tài chính, tiền tệ và thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, bên cạnh những yếu tố khách quan, dư địa lớn nhất để thúc đẩy phát triển doanh nghiệp hiện nay lại nằm ở cải cách thể chế trong nước.

"Mặc dù chúng ta đã có nhiều bước chuyển lớn về chủ trương, chính sách, nhưng trên thực tế doanh nghiệp vẫn đang gặp rất nhiều khó khăn", ông Thạch nói.

Theo kết quả tổng hợp của VCCI, chỉ trong những tháng đầu năm, tổ chức này đã tiếp nhận và tổng hợp gần 900 phản ánh, kiến nghị của doanh nghiệp liên quan đến hệ thống pháp luật để gửi Chính phủ.

Ba nhóm vướng mắc nổi lên gồm: quy định pháp luật chưa rõ ràng, khó thực thi; nhiều quy định làm gia tăng chi phí tuân thủ; và tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các quy định pháp luật. Đây đều là những tồn tại kéo dài nhiều năm nhưng đến nay vẫn chưa được xử lý dứt điểm.

Hệ quả là doanh nghiệp rất khó xây dựng kế hoạch đầu tư, sản xuất kinh doanh dài hạn trong một môi trường chính sách thường xuyên biến động.

Kết quả điều tra của VCCI công bố đầu năm nay cho thấy chỉ khoảng 8% doanh nghiệp cho biết có thể dự báo được những thay đổi của chính sách, pháp luật - tỷ lệ gần như không cải thiện trong nhiều năm qua.

Có tới 24,3% doanh nghiệp coi sự biến động của chính sách là một trong những khó khăn lớn nhất, tăng mạnh so với mức khoảng 16-17% của các năm trước.

Không chỉ doanh nghiệp nhỏ và vừa, ngay cả các doanh nghiệp quy mô lớn cũng chịu tác động. Khoảng 30% doanh nghiệp có doanh thu từ 500 tỷ đồng trở lên bày tỏ lo ngại trước sự biến động của chính sách pháp luật, điều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư trong thời gian tới.

Trước thực tế hiện nay, VCCI đề nghị tăng cường các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó với những cú sốc từ bên ngoài như biến động chi phí logistics, năng lượng, nhiên liệu và vận tải quốc tế.

Bên cạnh nỗ lực tự thích ứng của doanh nghiệp, các cơ quan quản lý cần chủ động hơn trong việc cung cấp thông tin và cảnh báo sớm về diễn biến thị trường thay vì chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra.

“Điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là nâng cao chất lượng thực thi cải cách thể chế.

Chỉ khi đo lường được chất lượng cải cách bằng những chỉ số phản ánh đúng tác động thực tế thì mới có thể tạo ra chuyển biến thực sự đối với môi trường kinh doanh và thúc đẩy tăng trưởng bền vững", ông Thạch nhấn mạnh.