Chi tiền làm… kiểm lâm

Vườn quốc gia Cát Tiên rộng 71.187,9 ha, bao quanh bởi hơn 80 km sông Đồng Nai, khiến việc giữ rừng của cán bộ kiểm lâm không hề dễ dàng. Có đến 21 trạm kiểm lâm hoạt động bảo vệ khu rừng này. Chỉ riêng Bùi Văn Giang hay Lương Văn Bào - Trạm phó Trạm kiểm lâm Núi Tượng, hàng ngày đi tuần rừng hết tuyến này sang tuyến khác.

Nhưng rừng quá rộng. Bởi vậy, giữ rừng không chỉ là câu chuyện của bước chân kiểm lâm. Làm thế nào để người bản địa sống nhờ rừng nhưng không phải đi săn thú, đốn gỗ, hái rau… khai thác rừng tận diệt? Lời giải ấy đang được thử nghiệm bằng một loại hình du lịch mới ở Nam Cát Tiên.

Du lịch rừng để giữ rừng 

Từ kinh nghiệm tổ chức du lịch thám hiểm hang động ở Quảng Bình, Oxalis được mời về Nam Cát Tiên. Katien Safari ra đời, mở ra các hành trình khám phá rừng, đặc biệt nhất là: “Tuần tra cùng kiểm lâm Cát Tiên”. Tuyến du lịch kéo dài 4 ngày 3 đêm, thuộc cấp độ thử thách cao nhất và giá gần 40 triệu đồng mỗi người. 

K’Ẻo - người Châu Mạ bản địa tham gia hành trình Katien Safari cùng du khách 

Bỏ số tiền khá lớn làm kiểm lâm, người tham gia được gì? Câu trả lời hiện ra sau những bước chân đầu tiên. Rừng không chỉ là mảng xanh đơn thuần. Hai “đồng nghiệp” là Bào và Giang giúp người mới như tôi đọc ngôn ngữ của rừng: một dấu chân trên đất mềm, một cành cây gãy, vết thú cọ trên thân cây, những lối mòn vừa có con thú đi qua. 

Có lúc, giữa im ắng bất chợt vang tiếng gà tiền mặt đỏ - một loài trong Sách Đỏ từng trên bờ vực tuyệt chủng. Giang mở tiếng gọi, cả đoàn đứng yên chờ đợi, tôi hồi hộp nhìn về phía những bụi cây nhưng chủ nhân tiếng rừng ấy nhất quyết không xuất hiện. Nam Cát Tiên là lãnh địa của nhiều loài đặc biệt như gà tiền mặt đỏ, gà so cổ hung, gà lôi hông tía, hồng hoàng, niệc mỏ vằn…

Cũng trong hành trình, có lúc Lương Văn Bào bất ngờ chỉ tay vào khoảng rừng, một bóng gà lôi vừa hiện ra đã vụt mất sau tán lá. Khi khác đang đi dưới cánh rừng bằng lăng, một con thằn lằn to hơn bắp chân bất thần phóng từ thân cây xuống đám lá khô khiến người phía trước giật nảy mình. Cứ thế, cảm giác hồi hộp nối tiếp phấn khích. Chúng tôi giống những người đi săn, lần theo từng dấu vết con mồi. Chỉ khác, cuộc săn này không có súng. Thứ mang về có khi chỉ là một cái tên loài động vật, một bức ảnh mờ nhòe và niềm vui vì biết rừng vẫn còn nhiều thú quý hiếm.

Bùi Văn Giang - Trạm trưởng Trạm kiểm lâm Núi Tượng chỉ dấu “ông Bồ” ở vạt rừng tre.

Dấu hiệu tích cực của nhiều năm bảo tồn cũng có thể nhìn thấy bằng mắt. Nai xuất hiện trên những trảng cỏ cả ngày lẫn đêm. Nam Cát Tiên hiện có khoảng 20 đàn bò tót, với 110 - 120 cá thể, được đánh giá là quần thể bò tót đông và ổn định nhất Việt Nam. Và rồi chúng tôi bước vào vùng của “ông Bồ”.

Tre nứa ngả nghiêng, những đọt non bị ăn dở. Chẳng ai nhìn thấy voi, nhưng dấu tích ấy cũng đủ làm bước chân chậm lại. Rừng bỗng trở nên khác hẳn khi biết đâu sau những bức tường cây trước mặt, con voi hoang dã và nổi tiếng hung dữ mệnh danh “ông ngà lệch” có thể đang đứng cản đường.

Khi rừng tắt nắng

Buổi chiều là lúc rừng đổi ca. Từ xa, tiếng vượn vọng qua những tầng cây. Một đàn cất tiếng, phía khác lại có tiếng đáp lời. Cả cánh rừng đang yên bỗng huyên náo. Đứng dưới tán cây nghe âm thanh truyền đi trong không gian rộng lớn, mới thấy có những trải nghiệm với rừng thú vị không gì thay thế được.

Đêm xuống, một thế giới khác mở ra. Chiếc điện thoại thông minh kết nối thiết bị quay phim tầm nhiệt, chúng tôi lần từng bước trong bóng tối. Camera quét lên thân cây. Một đốm sáng bạc hiện trên màn hình, đó là con tắc kè đang nép mình trên cao. Chỗ khác là con chồn kiếm ăn. Xa hơn ngoài trảng, từng hình hài sáng lên giữa màn đêm: đàn nai vẫn thong thả cúi xuống gặm cỏ.

K’Glon bên hốc bằng lăng, nơi người đi rừng thường đặt bẫy kỳ đà, tê tê. 

Mỗi chuyến đi rừng là một cuộc hẹn không ai biết trước khách mời. Có duyên thì gặp nhiều thú lạ. Nếu không chạm mặt thú, chỉ cần nhìn dấu chân, tiếng vọng hay một nhánh cây vừa bị bẻ cũng đủ kể rằng những sinh vật ấy đang ở rất gần.

Khu hạ trại ven suối lại mang đến một Nam Cát Tiên khác. Sau cả ngày đi bộ, chúng tôi tháo giày, ngâm chân xuống dòng nước mát rượi, mặc cho đám cá lòng tong bu quanh rỉa chân. Một màn “massage” miễn phí giữa rừng. Phía trên bờ, nhóm người Mạ nhóm bếp. Bữa tối nóng hổi giữa đại ngàn bỗng ngon đến lạ.

Người đặt bẫy đi gỡ bẫy

Những người nấu ăn, khuân vác, dựng trại, dẫn đường cho chúng tôi cũng là một phần quan trọng của câu chuyện. Trong nhóm nhân sự đầu tiên của Katien Safari có 6 nam và 6 nữ, trong số họ cũng có người từng săn thú, đặt bẫy hay vào rừng hái lượm. Khi tham gia làm du lịch, họ phải cam kết không săn bắn, không đặt bẫy, chặt cây hay khai thác lâm sản trái phép. Điều thú vị là những kỹ năng từng giúp họ tìm thú nay trở thành lợi thế để nhận biết dấu vết động vật, dẫn khách và phát hiện bẫy còn trong rừng. Ông Nguyễn Châu Á, nhà sáng lập Oxalis, gọi đó là quá trình chuyển “người đặt bẫy thành người đi gỡ bẫy”. 

Cây gõ đỏ khổng lồ, một dòng gỗ quý ở Nam Cát Tiên được bảo tồn tốt.

Đó là phần đáng giá tôi học được từ chuyến đi. Du lịch không thể giải quyết ngay mọi vấn đề của một cộng đồng từng sống dựa vào tài nguyên rừng. Nhưng một con thú còn sống bắt đầu tạo ra giá trị khác. Du khách đến để tìm nó, người địa phương có việc làm nhờ dẫn khách tìm dấu thú, còn cánh rừng nơi thú hoang sinh sống trở thành nguồn sinh kế cần được gìn giữ.

Bữa cơm cuối cùng của chúng tôi được dọn trong một gia đình ở Tà Lài. Theo cách tổ chức mới, những gia đình tham gia sẽ lần lượt có cơ hội đón khách. Có người trước đây chưa từng nghĩ sẽ có ngày khách du lịch ngồi ăn trong nhà mình. Nay những món ăn quen thuộc của người Mạ trở thành một phần của hành trình. Ngồi quanh mâm cơm lúc ấy có kiểm lâm, người làm du lịch, những người Mạ từng sống nhờ rừng và chúng tôi - những người trả tiền để được đi vào rừng.

Mỗi người đến với Cát Tiên bằng một phận sự khác nhau, nhưng cuối cùng lại gặp nhau ở một điều rất giản dị: con voi phải còn đi qua rừng tre, tiếng vượn còn phải vang mỗi sớm, những đàn nai vẫn ra trảng cỏ và ngày mai, dưới lớp lá rừng, vẫn còn những dấu chân thú để người khác lần theo. Đi rừng, sau cùng, là để rừng còn lại! 

Bài và ảnh: Nguyễn Đình