Ninh Bình: Tu bổ Di tích Quốc gia Đền Cây Quế gắn với bảo tồn giá trị văn hóa

Cổng trước Di tích Quốc gia Đền Cây Quế. (Ảnh: Công Luật/TTXVN)

Được hình thành từ lâu đời và gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cư dân vùng sông nước, Đền Cây Quế ở phường Thiên Trường, tỉnh Ninh Bình là một trong những công trình tín ngưỡng dân gian có giá trị tiêu biểu.

Sau một thời gian dài bị xuống cấp, công trình đang được tu bổ, tôn tạo nhằm bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, đồng thời gìn giữ không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng địa phương.

Tu bổ gắn với bảo tồn nguyên gốc

Đền Cây Quế thờ Đức Thánh Linh Lang Đại Vương, một hoàng tử triều Lý gắn với truyền thuyết về người có công giúp vua Lý Thánh Tông đánh giặc Tống xâm lược năm 1077.

Đền được xây dựng theo kiểu chữ Tam, gồm tiền đường, trung đường và cung cấm. Trải qua thời gian và nhiều lần trùng tu, tôn tạo, các hạng mục kiến trúc bằng gỗ cùng nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, nghệ thuật như, bài vị, câu đối, đại tự, bia đá, chuông đồng vẫn được bảo lưu.

Năm 2013, di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.

Nằm ở ngã ba sông, nơi sông Hồng và sông Đào hội tụ, Đền Cây Quế từ lâu đã gắn bó với đời sống tinh thần của cư dân vùng sông nước.

Không chỉ thờ Đức Thánh Linh Lang Đại Vương, vị thần được tôn kính bởi công lao đánh đuổi giặc ngoại xâm, ngôi đền còn là nơi người dân gửi gắm niềm tin vào sự che chở của các vị thủy thần đối với cuộc sống và sinh kế.

Đền phối thờ Bố Cái Đại Vương, Bạch Hạc Đại Vương và Sơn Dược Đại Vương, thể hiện những nét đặc trưng của tín ngưỡng dân gian vùng sông nước. Qua thời gian, nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp nghiêm trọng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di sản.

Theo ông Nguyễn Văn Quân, thủ nhang Đền Cây Quế, nhiều hạng mục của di tích bị xuống cấp nghiêm trọng sau thời gian dài chịu tác động của thời tiết và mối mọt.

Đáng chú ý, nhiều cột gỗ bị mối xông, phần lõi đã rỗng gần như hoàn toàn, chỉ còn lớp vỏ bên ngoài, các đế chân cột cũng bị mối ăn mục, có vị trí đã bong, rụng.

Hệ thống mái đền bị dột tại nhiều điểm, nhất là trong những trận mưa lớn, ảnh hưởng đến việc bảo tồn di tích, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn đối với người dân khi đến tham quan, chiêm bái.

Trước yêu cầu bảo đảm an toàn cho công trình và gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, tháng 12/2025, Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình đã phê duyệt Dự án tu bổ, tôn tạo Đền Cây Quế với tổng mức đầu tư gần 8 tỷ đồng.

Dự án tập trung tu bổ, tôn tạo Đền chính (gồm các hạng mục: tiền đường, trung đường và cung cấm); cải tạo sân trước đền chính; xây dựng nhà bao che đền chính.

Bộ khung gỗ tại tiền đường của di tích Đền Cây Quế đang được tu bổ, tôn tạo. (Ảnh: Công Luật/TTXVN)

Đầu tháng 10/2026, công trường tu bổ, tôn tạo Đền Cây Quế đang diễn ra khẩn trương. Tranh thủ thời tiết thuận lợi, nhà thầu đã huy động nhân lực thi công tại nhiều vị trí, đồng thời chú trọng yêu cầu bảo tồn các yếu tố kiến trúc truyền thống của di tích.

Ông Nguyễn Văn Đông, đại diện đơn vị thi công cho biết, những cấu kiện đã mục, hư hỏng sẽ được thay thế nhưng các chi tiết, đường nét kiến trúc cổ còn giá trị sẽ được giữ lại tối đa.

Với những phần phải làm mới, đội ngũ thi công cố gắng phục dựng theo kiểu dáng, đường nét của kiến trúc cũ, bảo đảm sự hài hòa giữa phần được bảo tồn và phần phục dựng.

“Anh em thợ đều cố gắng hết sức, làm cẩn trọng và chu đáo để công trình sau khi hoàn thành vừa bảo đảm chất lượng, vừa giữ được nét cổ kính vốn có,” ông Nguyễn Văn Đông cho biết.

Gìn giữ không gian văn hóa, tín ngưỡng

Giá trị của di tích Đền Cây Quế còn được thể hiện qua hệ thống sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng được cộng đồng duy trì. Hằng năm, lễ hội Đền Cây Quế được tổ chức vào tháng Tám âm lịch, trong đó nghi thức “rước nước” là nét đặc sắc, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa đời sống cộng đồng với sông nước và tín ngưỡng thờ thủy thần, thu hút đông đảo người dân, du khách tham gia.

Theo nghi thức truyền thống, đoàn rước phụng nghinh bát nhang Đức Thánh xuất phát từ Đền Cây Quế, theo đường 10 đến phà Tân Đệ rồi xuống thuyền ra ngã ba sông Hồng và sông Đào. Tại đây, vị cao niên nhất trong thôn thực hiện nghi thức lấy nước, đổ vào chóe sứ phủ vải điều. Sau đó, đoàn rước trở về đền dâng hương, thực hiện các nghi lễ truyền thống.

Bộ khung gỗ tại tiền đường của di tích Đền Cây Quế đang dần được hoàn thiện. (Ảnh: Công Luật/TTXVN)

Bà Đỗ Thị Thanh Vân, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội phường Thiên Trường cho biết, lễ hội Đền Cây Quế được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ, trở thành một sinh hoạt văn hóa quen thuộc của người dân địa phương.

Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn có các hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian, tạo không gian giao lưu cộng đồng, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của nhân dân và tăng sức hấp dẫn đối với du khách.

Từ một không gian tín ngưỡng, Đền Cây Quế ngày càng được phát huy như một địa chỉ giáo dục lịch sử, văn hóa.

Những năm gần đây, các cơ sở giáo dục trên địa bàn phường Thiên Trường và khu vực lân cận thường xuyên tổ chức cho học sinh tham quan, tìm hiểu di tích, nhất là vào dịp lễ hội.

Qua những trải nghiệm thực tế, học sinh có thêm điều kiện tìm hiểu về lịch sử, văn hóa quê hương, từ đó, nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc bảo vệ các giá trị di sản.

Cùng với các hình thức phát huy giá trị truyền thống, phường Thiên Trường đang mở rộng ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di sản.

Phường phối hợp Tỉnh đoàn Ninh Bình số hóa các di tích lịch sử-văn hóa bằng công nghệ thực tế ảo VR360, tạo thêm một phương thức để người dân và du khách tiếp cận, tìm hiểu di tích thuận tiện hơn.

Theo ông Đinh Hoàng Dũng, Bí thư Đảng ủy phường Thiên Trường, việc ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu di sản phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số hiện nay, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận các giá trị lịch sử, văn hóa của địa phương, góp phần đổi mới phương thức tuyên truyền, giúp thế hệ trẻ tiếp cận di sản bằng những cách thức trực quan, sinh động hơn./.