'Chìa khóa' bản quyền phải mở được 'kho báu' văn hóa

Huế Wonderverse Fest 2026 để lại nhiều ấn tượng với du khách dịp 2/9.

Từ bảo vệ quyền đến khơi thông nguồn lực

Dự thảo báo cáo tổng kết về việc thi hành Luật sở hữu trí tuệ và quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình bày tại Hội nghị toàn quốc do Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền chủ trì ngày 15/10/2026 tại Hà Nội đã đặt ra vấn đề rất đúng lúc. Hoạt động sáng tạo, phân phối và sử dụng tác phẩm đang thay đổi nhanh dưới tác động của nền tảng số, trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh doanh nội dung. Một sản phẩm có thể được khai thác đồng thời trên nhiều kênh, tại nhiều quốc gia; hành vi sao chép cũng diễn ra nhanh, khó kiểm soát hơn.

Điểm tiến bộ của dự thảo là nhìn bản quyền trong toàn bộ quá trình sáng tạo, quản trị, cấp phép, chuyển giao và thương mại hóa. Cách tiếp cận ấy có ý nghĩa đối với phát triển công nghiệp văn hóa. Người sáng tạo cần được bảo vệ để tiếp tục đầu tư công sức; doanh nghiệp cần biết mình được khai thác đến đâu; công chúng cần những điều kiện thuận lợi để tiếp cận hợp pháp. Một thị trường thiếu sự rõ ràng về quyền sẽ khó hình thành các quan hệ đầu tư bền vững.

Dự thảo cũng nhận diện những vướng mắc về tác phẩm đặt hàng, sản phẩm sử dụng ngân sách, tư liệu thiếu thông tin, chứng cứ điện tử và nội dung đa nền tảng. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận diện vấn đề và khả năng giải quyết tại địa phương vẫn cần được làm rõ. Một quy định có thể đầy đủ về nguyên tắc nhưng khó thực hiện khi người sử dụng không tìm được chủ thể quyền, thiếu dữ liệu tra cứu hoặc phải thương lượng với nhiều đầu mối.

Nhìn từ Huế, yêu cầu này đặc biệt cấp thiết. Di sản, nghệ thuật biểu diễn, xuất bản, thiết kế, điện ảnh và truyền hình có khả năng bổ trợ cho nhau, tạo thành chuỗi sản phẩm phục vụ giáo dục, du lịch và đời sống cộng đồng. Nhưng tài nguyên văn hóa phong phú chưa tự chuyển thành nguồn lực kinh tế. Chính sách bản quyền phải giúp các chủ thể xác định quyền, giao dịch thuận tiện và phân chia lợi ích hợp lý, từ đó khuyến khích sáng tạo những sản phẩm mang bản sắc địa phương.

Huế sở hữu kho tàng tư liệu và thực hành văn hóa đồ sộ 

Phân định quyền để di sản tiếp tục sinh sôi

Huế đang gìn giữ một kho tư liệu và thực hành văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ văn bản Hán Nôm, hiện vật bảo tàng, kiến trúc cung đình đến âm nhạc truyền thống, chất liệu cho sáng tạo rất rộng mở. Nhưng khi đưa những giá trị ấy vào phim, sách, triển lãm, ứng dụng số hay chương trình nghệ thuật, cần phân biệt quyền đối với tài nguyên gốc và quyền đối với phần sáng tạo mới. Sự phân định càng rõ, khả năng khai thác hợp pháp càng thuận lợi.

Một chương trình giới thiệu Nhã nhạc có thể kết hợp chất liệu truyền thống, bản phối mới, cuộc biểu diễn, bản ghi hình và kịch bản thuyết minh. Các thành phần này không nhất thiết có cùng chủ thể quyền hoặc cùng điều kiện sử dụng. Đơn vị tổ chức chương trình cần biết mình được phát sóng, đăng mạng, cấp phép lại hay khai thác thương mại trong phạm vi nào. Nếu hợp đồng chỉ giải quyết lần biểu diễn đầu tiên, những khả năng sử dụng tiếp theo có thể bị bỏ ngỏ.

Tương tự, văn bản cổ cần được phân biệt với bản phiên âm, dịch nghĩa, chú giải hoặc công trình nghiên cứu về nó. Quyền sở hữu hiện vật, quyền quản lý di sản và quyền tác giả đối với sản phẩm được tạo ra từ di sản cần được xác định trên căn cứ riêng. Không thể vì đang giữ một tư liệu mà mặc nhiên có toàn bộ quyền đối với mọi cách khai thác; cũng không thể vì tư liệu gốc đã có từ lâu mà bỏ qua công sức nghiên cứu, chuyển thể và sáng tạo mới.

Đây là lý do báo cáo tổng kết cần bổ sung nhóm vấn đề về bản quyền trong bảo tồn và phát huy di sản. Thiếu hướng dẫn rõ ràng có thể dẫn đến hai hệ quả: đơn vị quản lý dè dặt khiến tài nguyên bị đóng kín, hoặc người khai thác sử dụng quá rộng. Chính sách cần giữ sự cân bằng giữa bảo vệ sáng tạo, tôn trọng di sản và mở không gian tiếp cận hợp pháp cho nghiên cứu, giáo dục, cộng đồng.

Trong sự cân bằng ấy, nghệ nhân và cộng đồng cần có vị trí xứng đáng. Khi tiếng hát, cuộc biểu diễn hoặc chất liệu truyền thống được sử dụng trong sản phẩm quảng cáo, giải trí và nội dung có yếu tố trí tuệ nhân tạo, việc ghi nhận nguồn gốc, xác định phạm vi sử dụng và chia sẻ lợi ích cần được quan tâm. Cơ chế này phải gắn với đặc điểm từng di sản, tránh quy giản mọi giá trị truyền thống thành tài sản độc quyền của một tổ chức hoặc cá nhân.

Tra cứu số hóa di sản tại Đại Nội Huế 

Số hóa phải đi cùng quyền khai thác lâu dài

Chuyển đổi số mở ra khả năng đưa di sản Huế đến với công chúng vượt khỏi giới hạn không gian. Ảnh hiện vật, mô hình ba chiều, phim tư liệu, bảo tàng trực tuyến và thuyết minh đa ngôn ngữ có thể phục vụ nhiều mục đích. Tuy nhiên, hoàn thành sản phẩm kỹ thuật chưa đồng nghĩa với việc đã bảo đảm quyền sử dụng lâu dài. Nếu thiếu dữ liệu gốc, thiếu quyền cập nhật hoặc chuyển đổi hệ thống, đơn vị đặt hàng có thể tiếp tục phụ thuộc nhà thầu sau khi dự án kết thúc.

Vì vậy, bản quyền cần được xác định ngay khi thiết kế nhiệm vụ số hóa. Hồ sơ đặt hàng và hợp đồng phải làm rõ quyền đối với tư liệu đầu vào, phần sáng tạo mới, phần mềm và sản phẩm cuối cùng; trách nhiệm bàn giao dữ liệu; điều kiện chỉnh sửa, nâng cấp và khai thác tiếp theo. Đơn vị quản lý cần biết sản phẩm nào có thể mở cho công chúng, sản phẩm nào cần cấp phép và nghĩa vụ nào phải thực hiện trước khi sử dụng.

Cũng cần tránh mặc nhiên xem mọi thao tác số hóa đều tạo ra quyền độc quyền mới. Việc chụp, quét, phục chế số hay xây dựng sản phẩm tương tác có những đặc điểm khác nhau, cần đánh giá cụ thể. Chi phí đầu tư là căn cứ quan trọng trong quản trị dự án, nhưng không thể thay thế việc xác định điều kiện bảo hộ. Ngược lại, nội dung được đăng công khai cũng không có nghĩa người sử dụng được tự do khai thác cho mọi mục đích.

Một điểm nghẽn liên quan là sản phẩm hình thành từ ngân sách nhà nước. Phim quảng bá, sách nghiên cứu, chương trình nghệ thuật hay dữ liệu bảo tàng muốn được khai thác hiệu quả phải có chủ thể quyết định, phương thức định giá và cơ chế phân chia lợi ích. Cần phân biệt đầu tư toàn bộ, đặt hàng, hỗ trợ một phần và hợp tác nhiều bên. Sự rõ ràng này giúp địa phương chủ động xây dựng sản phẩm, đồng thời bảo đảm trách nhiệm đối với nguồn lực công.

Dự thảo đã nêu vấn đề nhưng cần đi sâu hơn vào quan hệ giữa pháp luật bản quyền, ngân sách, tài sản công và hoạt động của đơn vị sự nghiệp. Nếu thiếu sự đồng bộ, quyền khai thác có thể được xác định nhưng đơn vị vẫn không biết ai có thẩm quyền cấp phép, nguồn thu được sử dụng ra sao. Hướng dẫn liên ngành và hợp đồng mẫu sẽ giúp giảm rủi ro, để sản phẩm văn hóa được đầu tư bằng ngân sách tiếp tục phục vụ xã hội và tạo thêm giá trị.

Sản xuất chương trình thời sự tại Báo và Phát thanh, Truyền hình Huế. 

Đưa chính sách đến từng đơn vị sáng tạo

Với cơ quan Báo chí Huế, quản trị bản quyền gắn với cả sản xuất nội dung mới và khai thác kho tư liệu qua nhiều thời kỳ. Sau hợp nhất tổ chức, phim, ảnh, âm thanh và tác phẩm cộng tác viên cần được rà soát về nguồn gốc, hợp đồng, phạm vi sử dụng. Một thỏa thuận cho phép đăng báo hoặc phát sóng trước đây chưa chắc đã bao gồm quyền chuyển thành video ngắn, dịch sang ngôn ngữ khác hoặc khai thác thương mại trên nền tảng số.

Mỗi sản phẩm báo chí lại có thể chứa nhiều thành phần quyền: kịch bản, hình ảnh, âm nhạc, đồ họa và tư liệu bên ngoài. Áp lực xuất bản nhanh đòi hỏi quy trình kiểm soát đủ rõ, thuận tiện cho phóng viên, biên tập viên và kỹ thuật viên. Cần hướng dẫn quản trị quyền phù hợp quy mô địa phương, có hợp đồng mẫu, thông tin về phạm vi sử dụng và quy trình xử lý khiếu nại. Kho tư liệu được tổ chức tốt sẽ vừa bảo vệ cơ quan báo chí, vừa mở thêm khả năng khai thác nội dung.

Ở cấp địa phương, dữ liệu và năng lực thực thi phải được xây dựng cùng nhau. Với mạng lưới 40 xã, phường của Huế, cán bộ cơ sở cần hướng dẫn dễ áp dụng trong hoạt động lễ hội, biểu diễn, kinh doanh dịch vụ và truyền thông. Cấp thành phố cần đầu mối chuyên môn để tư vấn, tiếp nhận, phối hợp xử lý. Phân cấp phải đi kèm kinh phí, đào tạo và công cụ; không thể giao thêm trách nhiệm mà thiếu điều kiện thực hiện.

Việc nghiên cứu Luật Bản quyền tác giả vì vậy cần xuất phát từ những vướng mắc cụ thể. Báo cáo tổng kết phải phân biệt bất cập của quy định với hạn chế trong tổ chức thi hành; đánh giá hiệu quả bằng khả năng bảo vệ người sáng tạo, thời gian xử lý, chi phí tuân thủ và giá trị khai thác hợp pháp. Từ Huế nhìn rộng ra cả nước, chính sách bản quyền cần mở được những kho báu đang gìn giữ, để văn hóa tiếp tục sinh sôi, lan tỏa và đóng góp thiết thực cho phát triển.