'Chiến dịch 500 ngày đêm' đưa các liệt sĩ trở về

Đây là nghĩa vụ, trách nhiệm thiêng liêng của chúng ta với thế hệ cha anh đã dũng cảm ngã xuống để Tổ quốc hòa bình, đất nước nở hoa Độc lập.

Cán bộ, chiến sĩ Quân khu 2 với hành trình đi tìm đồng đội tại điểm cao 211 tỉnh Tuyên Quang. (Ảnh: HOÀNG TRUNG)

Bài 1: Những nhân chứng thầm lặng

Trong quá trình triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm”, nhiều hồ sơ chiến tranh đang được giải mã từ những nguồn tư liệu đặc biệt và ký ức của cả những người từng ở bên kia chiến tuyến.

Những chương trình hợp tác nhân đạo đầy ý nghĩa

Từ bang New Jersey (Mỹ), cựu binh Bob Connor, người có gần 10 năm tình nguyện hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm mộ liệt sĩ cho biết: “Tại khu vực Căn cứ không quân Biên Hòa xuất hiện thêm các nguồn tin mới. Sau nhiều năm giữ kín thông tin, nhiều cựu binh Mỹ đã chủ động liên lạc, cung cấp sơ đồ trận địa, hồi ký chiến trường và vị trí chôn cất thi thể quân nhân Việt Nam hy sinh”.

Có những hồ sơ mộ tập thể suốt nhiều năm chưa thể xác minh do thiếu dữ liệu đối chứng. Tuy nhiên gần đây, thêm nhiều nhân chứng từng trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến việc chôn cất liệt sĩ đã lên tiếng, góp phần kiểm chứng và củng cố các nguồn tin. “Chúng tôi vẫn cần thêm thời gian để đối chiếu, loại bỏ các chi tiết còn nghi ngờ trước khi chuyển giao cho phía Việt Nam xác minh thực địa”, ông Connor cho biết. Nhóm nghiên cứu đặc biệt chú ý tới vùng đất Khâm Đức (thuộc Quảng Nam cũ), nơi có hàng trăm liệt sĩ; khu vực Hố Nai ở phía đông Căn cứ không quân Biên Hòa, phía tây Tổng kho Long Bình thông qua hồ sơ tác chiến, bản đồ quân sự và lời kể nhân chứng.

Từng tham chiến tại Việt Nam giai đoạn 1968-1969, cựu phi công Mỹ Richard W.Magner nhiều năm qua miệt mài nghiên cứu hồ sơ chiến tranh và lời kể của nhân chứng để xác định vị trí các hố chôn tập thể liệt sĩ. Richard W.Magner cho biết, mới đây, trong chuyến làm việc kéo dài 1 tuần tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ (NARA) ở bang Maryland, ông đã quét 120 cuộn phim trinh sát đường không từ 35 hộp phim thời chiến. Toàn bộ dữ liệu sau đó được chuyển cho nhóm nghiên cứu ở Việt Nam để phân tích, đối chiếu với hồ sơ quân sự và thông tin thực địa.

“Những cựu binh và nhân chứng của cả hai phía đều đang dần đi tới cuối cuộc đời, ký ức chiến tranh cũng ngày càng phai nhạt. Vì vậy, những cuộn phim trinh sát đường không giống như các nhân chứng im lặng của chiến tranh”, ông Magner chia sẻ.

Từ tháng 6/2023 đến nay, Magner đã 8 lần tới NARA để tìm kiếm tư liệu liên quan các khu mộ tập thể liệt sĩ. “Tôi muốn tiếp tục đồng hành với công việc này lâu nhất có thể, để góp phần giúp các gia đình Việt Nam sớm tìm được người thân còn mất tích”, ông nói.

Không chỉ các cựu binh Mỹ, nhiều chương trình hợp tác nhân đạo quốc tế cũng đang góp phần mở rộng nguồn dữ liệu phục vụ tìm kiếm mộ liệt sĩ. Từ tháng 1/2026, một hướng tiếp cận mới được mở ra khi dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (VWAI), do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, chính thức triển khai tại Việt Nam.

Lần đầu tiên, khối lượng lớn tài liệu từng được quân đội Hoa Kỳ thu giữ trong chiến tranh được khai thác có hệ thống phục vụ mục đích nhân đạo. Các hồ sơ tác chiến, bản đồ quân sự, báo cáo trận đánh, danh sách tài liệu thu giữ... đang được đối chiếu, phân tích nhằm tìm kiếm thông tin về các liệt sĩ. Không ít hồ sơ từng nằm yên trong kho lưu trữ hàng chục năm, nay trở thành những manh mối quan trọng giúp xác định vị trí chôn cất liệt sĩ.

Từ một bức ảnh tư liệu

Cuối tháng 5 vừa qua, trong quá trình tìm kiếm thông tin mộ liệt sĩ, Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh công bố một bức ảnh tư liệu chụp tại nghĩa trang Đô Thành, nay là Công viên Lê Thị Riêng. Bức ảnh chụp cảnh 2 người đàn ông và 3 đứa trẻ đứng quan sát việc chôn cất các liệt sĩ tại một khu đất trống trong nghĩa trang. Sau khi phát thông báo tìm nhân chứng, lực lượng chức năng đã nhận được thông tin từ 2 nhân chứng, trong đó có ông Nguyễn Tuấn Nhã (70 tuổi).

Ông Nhã kể, sáng 12/2/1968, khi đang chơi gần nghĩa trang Đô Thành, ông chứng kiến nhiều thi thể nam, nữ thanh niên mặc áo bà ba đen được đưa đến chôn cất tập thể tại khu vực giữa nhà xác và nhà quàn. Một số thi thể vẫn mang theo ruột tượng (loại túi vải đựng đạn của lực lượng biệt động). Ông Nhã cho biết: “Tôi có thể hỗ trợ đối chiếu vị trí chôn cất nếu được cung cấp bản đồ nghĩa trang trước đây và sơ đồ Công viên Lê Thị Riêng hiện nay”.

Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục kêu gọi những người từng chứng kiến sự việc hoặc nhận ra các nhân vật trong bức ảnh cung cấp thêm thông tin, phục vụ công tác xác minh, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ.

Mở cánh cửa ký ức từ những hồ sơ giải mật

Đến nay, nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam-Hoa Kỳ đã chuyển giao cơ quan chức năng hàng chục hồ sơ xác định vị trí chôn cất nhiều liệt sĩ, trong số đó có thể khoanh vùng với độ chính xác tương đối cao. Để xây dựng các hồ sơ này, nhóm đã dành nhiều năm khai thác tư liệu chiến tranh, hồ sơ quân sự, ảnh vệ tinh, dữ liệu viễn thám và đối chiếu thông tin từ hàng nghìn cuộc trao đổi với nhân chứng.

Nhờ nguồn tư liệu đó, nhiều cuộc tìm kiếm đã đạt kết quả quan trọng. Năm 2017, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Đồng Nai tìm thấy mộ tập thể của khoảng 150 liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa. Năm 2021, nhóm tiếp tục hỗ trợ tìm thấy mộ tập thể hơn 200 liệt sĩ tại Bến Cầu (Tây Ninh). Năm 2024, nhóm trao 21 bộ hồ sơ xác định vị trí các khu mộ tập thể nhiều liệt sĩ cho Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam và các địa phương, góp phần tìm được hơn 100 liệt sĩ tại sân bay Lộc Ninh.

Những đóng góp của các cựu binh Mỹ trong hỗ trợ tìm kiếm liệt sĩ đã được Chính phủ Việt Nam ghi nhận, tôn vinh. Bob Connor cho biết, sắp tới ông sẽ trở lại Việt Nam để tham dự một hội thảo xác minh thông tin các khu mộ liệt sĩ tập thể tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Một trong những hồ sơ đang được cơ quan chức năng triển khai liên quan các chiến sĩ Trung đoàn 24(A) hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại Kon Tum. Theo kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, thành viên nhóm nghiên cứu, sau hơn 4 năm đối chiếu hồ sơ quân sự, không ảnh thời chiến, bản đồ quân sự và lời kể nhân chứng, nhóm đã xác định được các rãnh chôn tập thể dọc tuyến Quốc lộ 14 (cũ), nay là đường Trường Chinh, thành phố Kon Tum.

Nguồn tin ban đầu xuất phát từ lời kể của một cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Kon Tum. Theo đó, sau trận đánh ngày 2/2/1968, khoảng 70 đến 90 chiến sĩ quân giải phóng được chôn tại các rãnh thoát nước ven đường. Đối chiếu bản đồ thời chiến với hiện trạng ngày nay, nhóm nghiên cứu xác định một rãnh chôn phía bắc đường Trường Chinh dài khoảng 360m và một rãnh khác phía nam dài khoảng 125m.

Các dấu vết thực địa cho thấy nhiều khả năng thông tin này có cơ sở. Năm 2008, địa phương từng quy tập 22 hài cốt liệt sĩ tại khu vực trên; khoảng năm 2010 tiếp tục phát hiện thêm hài cốt trong quá trình thi công cột điện gần giao lộ Trường Chinh-Hàm Nghi. Nhóm nghiên cứu nhận định đây có thể là nơi chôn cất các chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24(A), hy sinh trong trận tiến công Biệt khu 24 dịp Tết Mậu Thân năm 1968. Nhóm nghiên cứu kiến nghị, tiếp tục khảo sát bằng radar địa chất và mở rộng xác minh tại khu vực phía tây Nghĩa trang liệt sĩ Kon Tum, nơi nghi còn các hố chôn tập thể liên quan những trận đánh năm 1972.

Sau hơn 50 năm, nhiều chiến trường xưa đã thay đổi hoàn toàn. Nhưng từ những hồ sơ được giải mật, những bức ảnh trinh sát và ký ức còn lại của các nhân chứng, đang mở ra những cánh cửa mới trong hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Đó thật sự là cuộc chạy đua với thời gian, khi cánh cửa của ký ức chiến tranh đang dần khép lại.

(Còn nữa)