Chiến tranh thương mại mới đang đe dọa kinh tế toàn cầu

“Điểm nghẽn chiến lược” và rủi ro leo thang

Trong nhiều thập kỷ, toàn cầu hóa đã giúp các nền kinh tế liên kết chặt chẽ với nhau thông qua thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Tuy nhiên, những năm gần đây chứng kiến xu hướng ngược lại khi các quốc gia ngày càng đặt nặng yếu tố an ninh và lợi ích chiến lược trong hoạch định chính sách kinh tế.

Trong bối cảnh này, nhà Kinh tế trưởng Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Pierre-Olivier Gourinchas vừa đưa ra phân tích: nền kinh tế thế giới đang đối diện nguy cơ từ các hành động “ăn miếng trả miếng” giữa các quốc gia, trong đó thương mại và chuỗi cung ứng ngày càng bị sử dụng như công cụ chính trị.

Kinh tế trưởng Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Pierre-Olivier Gourinchas. Ảnh: AFP/Getty Images

Ông dẫn ví dụ về việc kiểm soát các nguồn tài nguyên quan trọng như khoáng sản chiến lược hay đất hiếm. Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế khác sẽ phản ứng bằng cách tìm kiếm chuỗi cung ứng thay thế, nhằm giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất.

Hay như việc gián đoạn hoặc đe dọa đóng cửa tuyến hàng hải trọng yếu như eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và năng lượng toàn cầu, có thể tạo ra tác động tức thời lên giá năng lượng, nhưng đồng thời thúc đẩy các quốc gia khác đầu tư vào hệ thống thay thế như đường ống hoặc tuyến vận tải khác.

Điều này, theo IMF, tạo ra một vòng xoáy điều chỉnh liên tục giữa hành động và phản ứng. Mối lo ngại nằm ở khả năng các biện pháp đơn phương dẫn đến phản ứng dây chuyền giữa các nền kinh tế lớn; ông Gourinchas cảnh báo: “rủi ro là chúng ta rơi vào một thế giới của các hành động trả đũa liên tiếp, nơi các quốc gia liên tục tìm cách khai thác những lợi thế nhỏ, nhưng cuối cùng lại tự làm tổn hại hệ thống chung”.

Hệ quả dài hạn của xu hướng này là sự suy giảm hiệu quả của thương mại toàn cầu, gia tăng chi phí sản xuất, và làm suy yếu khả năng phục hồi của nền kinh tế thế giới trước các cú sốc.

Thuế quan và căng thẳng thương mại mới

Bình luận của nhà Kinh tế trưởng IMF được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng thương mại giữa các nền kinh tế lớn tiếp tục gia tăng. Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại vừa đưa ra cảnh báo áp thuế 100% đối với hàng hóa châu Âu nếu Liên minh châu Âu (EU) thực hiện các biện pháp thuế dịch vụ số mà Washington cho rằng gây bất lợi cho các doanh nghiệp công nghệ Mỹ.

Thuế quan tiếp tục là một trong những công cụ trung tâm trong chiến lược kinh tế của chính quyền Mỹ. Dù một số biện pháp thuế mạnh tay từng vấp phải các thách thức pháp lý và bị tòa án bác bỏ, xu hướng sử dụng thương mại như công cụ đàm phán chính trị của chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn không suy giảm.

Đến nay, các đối tác thương mại lớn của Mỹ vẫn tương đối thận trọng trong phản ứng. Theo giới phân tích, điều này phản ánh vị thế đặc biệt của nền kinh tế lớn nhất thế giới trong hệ thống thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, nếu các quốc gia tìm được những lựa chọn thay thế và giảm bớt sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ, nguy cơ các biện pháp trả đũa xuất hiện với quy mô lớn hơn hoàn toàn có thể xảy ra.

Đó chính là điều mà IMF coi là một trong những rủi ro đáng chú ý nhất đối với triển vọng kinh tế thế giới trong những năm tới.

Từ hợp tác đến phân mảnh kinh tế

Một trong những nhận định đáng chú ý của ông Gourinchas là sự thay đổi căn bản trong cấu trúc kinh tế toàn cầu. Trong ba năm qua, IMF liên tục nhấn mạnh đến khái niệm “phân mảnh địa kinh tế” (geoeconomic fragmentation). Đây được xem là một trong những xu hướng nổi bật nhất của kinh tế toàn cầu hậu đại dịch.

Nếu trước đây các quyết định thương mại và đầu tư chủ yếu dựa trên tiêu chí hiệu quả kinh tế, thì hiện nay các yếu tố địa chính trị ngày càng đóng vai trò quan trọng. Các quốc gia ưu tiên đa dạng hóa chuỗi cung ứng, chuyển dịch sản xuất sang những đối tác được coi là đáng tin cậy và hạn chế phụ thuộc vào các đối thủ chiến lược.

Theo IMF, thế giới đang bước vào một giai đoạn “chiến đấu” đáp trả lẫn nhau về kinh tế. Nguồn: sorbetto/Getty Images

Xu hướng này đang làm thay đổi những nguyên tắc từng thúc đẩy làn sóng toàn cầu hóa kéo dài hàng chục năm. Các quy tắc vận hành hệ thống thương mại toàn cầu đang bị đặt lại câu hỏi, đặc biệt khi một số quốc gia lớn rút lui hoặc thay đổi vai trò truyền thống của mình trong trật tự kinh tế quốc tế. Điều này không chỉ làm thay đổi cách thức thương mại vận hành mà còn đặt ra những câu hỏi cơ bản về tương lai của hợp tác đa phương.

Dù vậy, IMF cũng ghi nhận rằng sự gia tăng các hiệp định thương mại song phương và khu vực trong thời gian gần đây có thể phần nào bù đắp cho xu hướng phân mảnh toàn cầu. Các thỏa thuận giữa EU với một số nền kinh tế Nam Mỹ hay với Ấn Độ được xem là ví dụ cho quá trình hình thành các “cụm liên kết kinh tế” mới. Điều này giúp hình thành các “trọng lực kinh tế” riêng biệt, trong đó các nhóm quốc gia ngày càng gắn kết chặt chẽ với nhau hơn, tạo ra các trung tâm ảnh hưởng mới trong thương mại toàn cầu.

Dù không thể thay thế hoàn toàn hệ thống toàn cầu hóa trước đây, các cấu trúc hợp tác mới có thể góp phần duy trì động lực tăng trưởng trong bối cảnh thế giới ngày càng phân cực.

Phân mảnh tài chính?

Một vấn đề khác đang thu hút sự quan tâm của IMF và giới hoạch định chính sách là tương lai của hệ thống tài chính toàn cầu.

Trong nhiều thập kỷ, đồng USD giữ vai trò đồng tiền dự trữ chủ chốt của thế giới, góp phần tạo ra sự ổn định cho thị trường tài chính quốc tế. Tuy nhiên, một số quốc gia ngày càng tìm cách giảm sự phụ thuộc vào đồng bạc xanh thông qua việc phát triển các hệ thống thanh toán và cơ chế giao dịch riêng.

Theo IMF, quá trình này có thể tăng tốc nếu các công cụ tài chính và tiền tệ tiếp tục được sử dụng như một phương tiện gây sức ép địa chính trị.

Lịch sử cho thấy khi các quốc gia cảm thấy dễ bị tổn thương trước những biện pháp trừng phạt hoặc hạn chế tài chính, họ sẽ có động lực xây dựng các hệ thống thay thế nhằm giảm thiểu rủi ro. Điều đó có thể dẫn tới sự hình thành các mạng lưới thanh toán riêng biệt và làm suy giảm mức độ kết nối của hệ thống tài chính quốc tế.

Dù vị thế của đồng USD hiện vẫn rất vững chắc, nhiều chuyên gia cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi, trong đó các yếu tố địa chính trị sẽ tác động ngày càng mạnh đến các quyết định kinh tế và tài chính.

Thách thức với trật tự kinh tế toàn cầu

Hơn 80 năm sau khi IMF được thành lập với sứ mệnh thúc đẩy hợp tác kinh tế quốc tế, thế giới đang đứng trước một bước ngoặt mới. Toàn cầu hóa không còn là xu hướng áp đảo như trước, trong khi các tính toán về an ninh kinh tế ngày càng được đặt lên hàng đầu.

Sự chuyển dịch này chưa dẫn tới một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, nhưng đang làm thay đổi sâu sắc cách thức vận hành của hệ thống thương mại và tài chính quốc tế.

Trong bối cảnh này, ông Gourinchas kết luận: thách thức lớn nhất đối với các nhà hoạch định chính sách là tìm ra điểm cân bằng giữa việc bảo vệ lợi ích quốc gia với nhu cầu duy trì một môi trường kinh tế quốc tế ổn định và có thể dự báo. Nếu các biện pháp trả đũa tiếp tục gia tăng và xu hướng phân mảnh trở nên sâu sắc hơn, nền kinh tế thế giới có nguy cơ phải đối mặt với những chi phí dài hạn lớn hơn nhiều so với những lợi ích ngắn hạn mà các quốc gia kỳ vọng đạt được.