Chiếu cói Thu Xà và hành trình níu giữ di sản trăm năm

Từng là làng nghề sầm uất bậc nhất vùng hạ lưu sông Vực Hồng, chiếu cói Thu Xà (xã Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi) nay không còn thời hoàng kim. Trước sức ép thị trường và sự thay đổi nhu cầu tiêu dùng, những người thợ nơi đây vẫn bền bỉ giữ nghề, tìm cách thích nghi để không đánh mất một di sản văn hóa trăm năm.

Giữ nghề giữa nhiều đổi thay

Phố cổ Thu Xà xưa từng là thương cảng lớn, nơi giao lưu, buôn bán của người Việt, đồng thời là cái nôi của nhiều làng nghề truyền thống như làm nhang, làm bánh, dệt chiếu. Có thời điểm, hơn 2/3 số hộ dân trong làng gắn bó với nghề chiếu, với trên 200 khung dệt hoạt động ngày đêm. Nghề chiếu từng giúp nhiều gia đình ổn định cuộc sống, dựng nhà, nuôi con ăn học.

Nghề làm chiếu cói tại Thu Xà đã trải qua hơn trăm năm tồn tại. Ngày nay, vẫn còn nhiều hộ gìn giữ nghề truyền thống này.

Theo thời gian, cùng với sự thu hẹp của vùng nguyên liệu và sức ép cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp, làng nghề dần mai một. Tuy vậy, đến nay, xã Tư Nghĩa vẫn còn một số hộ kiên trì bám nghề, từng bước cải tiến máy móc để duy trì sản xuất.

Bà Trần Thị Lợi (64 tuổi) cho biết gia đình bà đã có hơn 100 năm gắn bó với nghề dệt chiếu. “Trước đây dệt hoàn toàn thủ công, nay có máy móc hỗ trợ nên năng suất cao hơn, chất lượng chiếu cũng đồng đều hơn”, bà nói.

Hiện xưởng của bà Lợi có 7 máy dệt, tạo việc làm cho khoảng 10–14 lao động địa phương. Mỗi ngày, xưởng sản xuất khoảng 70 chiếc chiếu, song nghề vẫn phụ thuộc nhiều vào thời tiết, chỉ hoạt động mạnh trong mùa nắng.

Dù áp dụng máy móc, nhiều công đoạn truyền thống vẫn được giữ nguyên, từ chọn lác, phơi, nhuộm màu đến dệt chiếu. Theo bà Lợi, công đoạn nhuộm lác đòi hỏi tay nghề cao để màu sắc đều, bền, tạo nên nét đặc trưng của chiếu Thu Xà.

Không chỉ là kế sinh nhai, nghề chiếu còn gắn với ký ức, với niềm tự hào của nhiều thế hệ. “Thu nhập không cao, nhưng bỏ nghề thì không đành”, bà Lợi chia sẻ.

Áp lực thị trường và bài toán giữ lửa làng nghề

Gia đình bà Lê Thị Cơ (62 tuổi) là một trong những hộ còn duy trì nghề chiếu truyền thống qua ba thế hệ. Bà cho biết, hiện nay toàn bộ nguyên liệu cỏ lác đều phải mua từ nơi khác, chi phí đầu vào ngày càng tăng. “Giá bán chiếu dao động từ 65.000–80.000 đồng/chiếc. Trừ hết chi phí và tiền công thợ, mỗi chiếc chỉ lời vài nghìn đồng”, bà Cơ bộc bạch.

Để giảm sức lao động, bà Cơ đầu tư 6 máy dệt và hướng dẫn thợ làm quen với công nghệ mới. Nhờ đó, mỗi lao động có thể dệt khoảng 10 chiếc chiếu/ngày. Tuy nhiên, theo nhiều hộ làm nghề, máy móc chỉ giúp giảm vất vả chứ chưa giải quyết được bài toán đầu ra.

Bà Mai Thị Út, gắn bó với nghề dệt chiếu máy hơn 10 năm, cho biết thu nhập từ nghề giúp gia đình bà ổn định cuộc sống. “Quan trọng hơn, làm nghề là cách để gìn giữ giá trị truyền thống của quê hương”, bà nói.

Theo ông Trần Văn Mỹ, Phó Bí thư Chi bộ thôn Hòa Bình, nghề dệt chiếu cói tại địa phương vẫn góp phần giải quyết việc làm, nhất là cho lao động nữ. Tuy nhiên, để làng nghề tồn tại bền vững, cần có thêm sự hỗ trợ về xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Dù thị trường ngày càng đa dạng với nhiều sản phẩm thay thế, chiếu cói Thu Xà vẫn giữ được chỗ đứng nhất định nhờ độ bền, mát và giá trị văn hóa đặc trưng. Với những người thợ nơi đây, giữ nghề không chỉ là giữ kế sinh nhai, mà còn là giữ một phần hồn cốt của phố cổ Thu Xà xưa.

NGUYỄN YÊN