Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh

Luật gồm 8 chương, 57 điều

Sáng 11/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh; Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi trình bày Báo cáo thẩm tra dự án Luật.

Quốc hội nghe tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình của Chính phủ nêu ba nội dung. Thứ nhất, về sự cần thiết, mục tiêu xây dựng Luật, việc xây dựng Luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường, chủ động hội nhập quốc tế; đồng thời tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá, chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh. Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Việt Nam có thế mạnh sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều; kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD. Tuy nhiên, giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài. Sản phẩm dựa trên hàng hóa thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045 đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3 đến 5 mặt hàng, đạt quy mô 8 đến 10 triệu hợp đồng mỗi năm.

Để thực hiện mục tiêu này, theo Chính phủ, việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ về tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro; bảo đảm an toàn hệ thống, phòng, chống thao túng, bảo vệ nhà đầu tư; thúc đẩy niêm yết hàng hóa Việt Nam, từng bước hình thành giá tham chiếu, tăng cường kết nối với thị trường quốc tế.

Thứ hai, về những nội dung chủ yếu, dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào 5 nội dung lớn. Một là, quy định phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh OTC; phân định rõ với mua bán hàng hóa vật chất giao ngay, với sản phẩm phái sinh của lĩnh vực chuyên ngành.

Hai là, phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa Việt Nam, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro giá.

Ba là, hoàn thiện tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán; quy định điều kiện thành lập, mô hình tổ chức, quyền, nghĩa vụ của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ cùng các thành viên.

Bốn là, tăng cường bảo vệ người tham gia, quản trị rủi ro thông qua công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo đảm thanh toán, bảo vệ tài sản khách hàng, xử lý vi phạm.

Năm là, làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước, cơ chế phối hợp; quy định kết nối thị trường nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới, quản lý, bảo vệ dữ liệu.

Thứ ba, về tác động kinh tế - xã hội, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng, Chính phủ cho rằng khi được tổ chức, quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, nâng cao khả năng dự báo giá, giúp doanh nghiệp, người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro. Thị trường này đồng thời tạo điều kiện phát triển các dịch vụ giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics, hỗ trợ thương mại, thu hút đầu tư, nâng cao giá trị, vị thế hàng hóa Việt Nam, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

Tán thành sự cần thiết ban hành Luật

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật. Hồ sơ dự án Luật cơ bản đáp ứng yêu cầu theo quy định. Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp chủ trương, quan điểm của Đảng, tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật, tương thích với điều ước quốc tế có liên quan.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày báo cáo thẩm tra.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị nghiên cứu chính sách phát triển chuẩn hóa, niêm yết các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, hướng tới liên thông với thị trường quốc tế, có nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư, người mua quốc tế tiếp cận được.

Với Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, Ủy ban đề nghị tận dụng tối đa các thiết chế, hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính để tổ chức vận hành thị trường hàng hóa phái sinh an toàn, hiệu quả; bảo đảm quản trị công bằng, ổn định, bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế; lựa chọn mô hình sở hữu tối ưu, phù hợp với điều kiện của Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường.

Về bảo vệ nhà đầu tư, cơ quan thẩm tra đề nghị bảo đảm cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm, khả năng nhận diện, chịu rủi ro của từng nhóm; quản lý tách biệt, an toàn tiền, tài sản ký quỹ, quyền lợi của khách hàng. Với doanh nghiệp nhà nước, dự thảo cần bảo vệ người thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng quy định. Với tổ chức tín dụng, cần bảo đảm không làm gián đoạn các nghiệp vụ hợp pháp đang thực hiện.

Về quản trị rủi ro, an toàn hệ thống, Ủy ban đề nghị xử lý rủi ro phải đủ nhanh, đủ mạnh, bảo vệ hệ thống, ngăn ngừa hiệu ứng dây chuyền, đồng thời đủ chặt để bảo vệ quyền tài sản hợp pháp của nhà đầu tư. Thị trường cần có cơ chế xử lý được tình huống bất thường, kể cả khi một thành viên mất khả năng thanh toán cũng không làm phát sinh rủi ro hệ thống.