Chính quyền địa phương 2 cấp: Đo hiệu quả bằng năng lực thực thi

Tuy nhiên, hiệu quả của bộ máy mới phải được đo bằng khả năng giải quyết công việc, chất lượng phục vụ người dân và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức, chứ không đơn thuần ở số cấp hành chính được rút gọn hay số nhiệm vụ được phân định lại. Thực tiễn cho thấy, khi nhiều nhiệm vụ được chuyển về cấp xã, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm nhân lực, năng lực và điều kiện thực thi tương ứng.

Rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền với người dân

Công chức Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Kim Thành hướng dẫn người dân làm thủ tục hành chính. Ảnh: Mạnh Tú/TTXVN

Giải trình trước Quốc hội về tác động của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đối với công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết, trong tổng số 1.164 nhiệm vụ của cấp huyện trước đây, có 859 nhiệm vụ (tương đương 73,8%), được phân định, giao cho cấp xã. Việc phân định này làm rõ hơn vị trí, vai trò và trách nhiệm trực tiếp của chính quyền cơ sở khi không còn cấp huyện.

Theo Bộ trưởng, nhiều kiến nghị, phản ánh của người dân đã được tiếp nhận, xử lý ngay tại cấp xã hoặc chuyển trực tiếp lên cấp tỉnh, hạn chế tình trạng chuyển qua nhiều cấp, đùn đẩy trách nhiệm. Số liệu tổng hợp sơ bộ của Thanh tra Chính phủ cho thấy, từ ngày 15/12/2025 đến ngày 14/10/2026, các địa phương đã tiếp 303.197 lượt công dân, tăng gần 22% so với cùng kỳ. Qua rà soát tại 21 địa phương, cấp xã tiếp 86,11% số lượt công dân, có nơi tỷ lệ này lên đến 90%.

Số liệu trên phản ánh sự thay đổi trong cách thức người dân tiếp cận chính quyền. Khi không còn cấp huyện, cấp xã đã thực sự trở thành tuyến đầu trong tiếp nhận, đối thoại và giải quyết những vấn đề phát sinh trên địa bàn. Trách nhiệm của chính quyền cũng được thể hiện rõ hơn, gần dân, sát dân, nhiều vụ việc được xử lý ngay từ cơ sở.

Những chuyển biến trong chỉ đạo, điều hành khi giảm khâu trung gian tại thành phố Đà Nẵng đã cho thấy điều đó. Tại thôn Chiêm Sơn, xã Duy Xuyên, địa bàn thường xuyên chịu ảnh hưởng khi nước sông Thu Bồn dâng cao, các phương án ứng phó với thiên tai, lũ lụt được chính quyền xã tiếp nhận và triển khai đến từng thôn kịp thời hơn. Đội xung kích tại thôn được thành lập với sự tham gia của lực lượng thanh niên, tổ trưởng các tổ, đội, lực lượng bảo vệ an ninh trật tự ở cơ sở và các tổ đoàn kết; được trang bị phương tiện cần thiết, sẵn sàng sơ tán người dân ở khu vực trũng thấp khi có yêu cầu.

Trưởng thôn Chiêm Sơn Nguyễn Văn Thành cho biết, dù khối lượng công việc lớn, việc triển khai nhiệm vụ tại thôn thuận lợi hơn nhờ các chỉ đạo được chuyển trực tiếp từ thành phố đến chính quyền cơ sở, không phải qua cấp trung gian như trước.

Tại xã Quế Sơn Trung, việc rút ngắn quy trình tiếp nhận và triển khai chỉ đạo cũng hỗ trợ công tác phòng, chống dịch tả lợn châu Phi. Các yêu cầu của UBND thành phố, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng hướng dẫn chuyên môn của cơ quan thú y được chuyển trực tiếp đến địa phương. Trên cơ sở đó, xã kịp thời triển khai tiêm vaccine, chuẩn bị hóa chất sát trùng, khoanh vùng và xử lý những khu vực có nguy cơ cao.

Thực tế, khi thông tin và chỉ đạo được truyền đạt trực tiếp, chính quyền cơ sở có điều kiện phản ứng nhanh hơn trước các tình huống phát sinh. Việc giảm tầng nấc trung gian cũng tạo thuận lợi trong công tác phối hợp giữa cấp tỉnh với cấp xã, đưa nhiệm vụ quản lý nhà nước đến gần hơn với địa bàn dân cư. Song, điều này cũng tạo áp lực không nhỏ với chính quyền cấp xã.

Nhiệm vụ tăng, năng lực thực thi phải theo kịp

Người dân đến làm thủ tục hành chính tại Điểm Phục vụ hành chính công xã Chuyên Mỹ (Hà Nội). Ảnh: Quốc Lũy/TTXVN

Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải thẳng thắn nhìn nhận” áp lực đối với chính quyền cấp xã hiện rất lớn”. Số lượt tiếp công dân tại cấp xã tăng 31,86% so với cùng kỳ, trong khi bình quân mỗi xã có 41 cán bộ, công chức, phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ mới trên địa bàn rộng, dân số đông. Đội ngũ cán bộ được hình thành từ nhiều nguồn, trình độ, năng lực và kinh nghiệm chưa đồng đều, nhất là trong các lĩnh vực đất đai, bồi thường, giải phóng mặt bằng và xử lý đơn thư.

“Vấn đề hiện nay chủ yếu nằm ở khâu tổ chức thực hiện, trong đó cần bố trí đúng người, đủ người, đúng việc; thống nhất đầu mối tham mưu và bảo đảm năng lực giải quyết”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Bên cạnh việc chuyển giao thẩm quyền, nhiệm vụ, cần tổ chức lại đội ngũ và phương thức thực hiện để cấp được giao nhiệm vụ có đủ khả năng hoàn thành công việc. Cán bộ phải được bố trí phù hợp với chuyên môn, vị trí việc làm; trách nhiệm tham mưu, phối hợp và xử lý cần được xác định rõ, tránh tình trạng nhiều đầu mối cùng tham gia nhưng không rõ trách nhiệm cuối cùng.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải, pháp luật đã quy định Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm trực tiếp tiếp công dân ít nhất 2 ngày trong tháng và tiếp công dân đột xuất; giải quyết khiếu nại lần đầu, giải quyết tố cáo thuộc thẩm quyền.

Áp lực về nhân lực và điều kiện thực thi còn thể hiện rõ trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại Hà Nội. Theo báo cáo tại hội nghị giao ban và tiếp xúc cử tri chuyên đề ngày 13/11, trong 126 xã, phường của thành phố, có 8 đơn vị chưa có nhân sự chuyên trách thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; 86 đơn vị chỉ bố trí từ 1-2 người trong khi khối lượng công việc ngày càng lớn.

Đến ngày 11/11, cấp xã đã cung cấp trực tuyến 415/419 thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền, trong đó có 247 thủ tục trực tuyến toàn trình. Tuy nhiên, dữ liệu chuyên ngành chưa được chia sẻ thông suốt, gây khó khăn trong xác thực, tái sử dụng thông tin và giải quyết thủ tục hành chính.

Đại diện một số địa phương phản ánh tình trạng cán bộ phải sử dụng nhiều phần mềm, tài khoản khác nhau, các hệ thống chưa liên thông, dẫn đến nhập liệu trùng lặp và mất thời gian xử lý công việc. Các đơn vị kiến nghị hoàn thiện phần mềm dùng chung, tăng cường kết nối dữ liệu, đào tạo chuyên sâu và làm rõ thẩm quyền của cấp xã trong đầu tư, quản lý, khai thác dữ liệu. Trong khi đó, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của thành phố đến hết ngày 23/10 mới đạt khoảng 34,4%.

Điều đó cho thấy, năng lực thực thi phụ thuộc vào cả đội ngũ cán bộ và các điều kiện bảo đảm như hệ thống dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật, kinh phí, hướng dẫn chuyên môn. Nếu các điều kiện này chưa đồng bộ, việc phân cấp có thể làm tăng khối lượng công việc mà chưa tạo được chuyển biến tương xứng về tiến độ và chất lượng giải quyết.

Ông Hoàng Châu Sơn, Chủ tịch UBND xã Núi Thành (Đà Nẵng) cho biết, khối lượng công việc lớn, trong khi đội ngũ cán bộ ở một số thời điểm, lĩnh vực còn thiếu và yếu, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện nhiệm vụ, nhất là công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng. Một số dự án trọng điểm như đường Võ Chí Công, Khu neo đậu tàu thuyền An Hòa, cảng cá Tam Quang và mặt bằng xây dựng các khu công nghiệp còn chậm bàn giao cho đơn vị thi công.

Xã xác định phương châm “6 rõ” trong phân công nhiệm vụ, lấy kết quả thực hiện làm thước đo năng lực quản lý và tinh thần trách nhiệm của cán bộ. Trong năm 2026, địa phương đã tiếp nhận 52 phương án bồi thường, tái định cư với tổng kinh phí hơn 143 tỷ đồng; trong đó phê duyệt 46 phương án, kinh phí trên 102 tỷ đồng.

Việc tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo khuôn khổ mới cho phân công nhiệm vụ và điều hành ở địa phương, nhưng để bộ máy thực sự tinh gọn và hoạt động hiệu quả, cần nâng cao năng lực thực thi, khắc phục những điểm nghẽn về nhân lực, nguồn lực và công tác phối hợp.