Chính sách đột phá cần đi kèm bảo đảm nguồn lực thực thi

Bổ sung cơ chế đặt hàng các tác phẩm, công trình văn hóa tiêu biểu

Đa số các ĐBQH Tổ 3 tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam để kịp thời thể chế hóa và triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết số 80). Việc ban hành Nghị quyết có đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn, tạo khung khổ pháp lý, cơ chế, chính sách đột phá để khơi thông, huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội đầu tư cho phát triển văn hóa.

Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa Lê Đức Thái điều hành phiên thảo luận tại Tổ 3. Ảnh: Phạm Thắng

Trên cơ sở nghiên cứu kỹ lưỡng, các ĐBQH cho rằng, dự thảo Nghị quyết đã thể hiện rõ sự đổi mới tư duy, chuyển từ “làm văn hóa theo cơ chế bao cấp” sang “quản trị văn hóa theo cơ chế thị trường có định hướng”, với nhiều chính sách đáng chú ý như phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy hợp tác công tư, cơ chế khoán chi theo sản phẩm và nâng cao đãi ngộ đối với đội ngũ văn nghệ sĩ. Đặc biệt, dự thảo đã bước đầu gắn văn hóa với phát triển kinh tế, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, để Nghị quyết thực sự đi vào cuộc sống, các ĐBQH đã đề xuất nhiều ý kiến nhằm cụ thể hóa, nâng cao tính khả thi của các chính sách.

Theo ĐBQH Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa), quy định dành tối thiểu 2% ngân sách chi cho phát triển văn hóa là bước tiến đáng ghi nhận, song cần chú trọng hiệu quả sử dụng. Đại biểu cho rằng: “Vấn đề không chỉ là chi bao nhiêu, mà quan trọng hơn là chi như thế nào để đạt hiệu quả”. Đại biểu cho rằng, cần bổ sung cơ chế phân bổ có trọng tâm, ưu tiên các lĩnh vực có tính lan tỏa như công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số, bảo tồn di sản cấp bách, đồng thời, xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư cụ thể.

ĐBQH Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Liên quan đến các chính sách ưu đãi được quy định tại Điều 5 của dự thảo Nghị quyết, đại biểu đồng tình với việc áp dụng các ưu đãi về thuế, tuy nhiên, cần tập trung vào các ngành có tiềm năng tạo giá trị gia tăng cao như điện ảnh, nội dung số, thiết kế sáng tạo. Bên cạnh đó, cần gắn ưu đãi với trách nhiệm cụ thể của doanh nghiệp, như tạo việc làm, phát triển sản phẩm có giá trị, đóng góp cho xuất khẩu văn hóa.

ĐBQH Lê Thị Song An (Tây Ninh) nhận định, Nghị quyết đề ra nhiều chính sách vượt trội, dự kiến sẽ làm phát sinh nhu cầu lớn về nguồn lực tài chính và nhân lực. Việc quy định bố trí tối thiểu 2% ngân sách nhà nước cho hoạt động phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80 là rất thiết thực. Tuy nhiên, hiện nay rất nhiều địa phương, nguồn kinh phí được cấp chưa đáp ứng nhu cầu thực tế; nhiều di tích lịch sử - văn hóa, kể cả cấp quốc gia và cấp tỉnh, đã xuống cấp nhưng chưa được tu bổ, tôn tạo kịp thời do hạn chế về nguồn lực.

Bên cạnh đó, hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao ở nhiều địa phương chưa đáp ứng yêu cầu hoạt động do cơ sở vật chất và trang thiết bị xuống cấp, thiếu đồng bộ; nhiều công trình đã lạc hậu, chưa phù hợp với nhu cầu thực tiễn. Một số địa phương còn hạn chế về nhân lực chuyên môn để triển khai các chương trình, dự án văn hóa quy mô lớn.

ĐBQH Lê Thị Song An (Tây Ninh) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị Chính phủ cần rà soát, đánh giá toàn diện khả năng đáp ứng nguồn lực, đặc biệt là về ngân sách và đội ngũ cán bộ thực thi tại cơ sở; đồng thời, xây dựng lộ trình và giải pháp huy động nguồn lực xã hội phù hợp, bảo đảm các chính sách có thể được triển khai đồng bộ, hiệu quả ngay khi Nghị quyết có hiệu lực. Cùng với đó, cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan trong tổ chức thực hiện; thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành và lộ trình triển khai cụ thể; gắn việc thực hiện với công tác giám sát và đánh giá kết quả.

Về cơ chế đặt hàng và khoán chi trong hoạt động sáng tạo văn hóa, ĐBQH Lê Thị Song An nhận định, dự thảo Nghị quyết đã đề xuất thí điểm cơ chế khoán chi kinh phí từ ngân sách nhà nước theo phương thức quản lý theo mục tiêu và sản phẩm đầu ra, với thời gian thí điểm 5 năm. Đây là hướng đi phù hợp, góp phần tăng tính chủ động và linh hoạt cho các đơn vị thực hiện.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc thiếu cơ chế “đặt hàng” rõ ràng đối với các tác phẩm, công trình văn hóa có giá trị cao đã dẫn đến tình trạng đầu tư còn dàn trải, thiếu trọng tâm, chưa hình thành được nhiều sản phẩm văn hóa có chất lượng và sức lan tỏa lớn.

Toàn cảnh thảo luận tại Tổ 3. Ảnh: Phạm Thắng

Vì vậy, đại biểu đề nghị cần bổ sung đầy đủ cơ chế đặt hàng của Nhà nước đối với các tác phẩm, công trình văn hóa tiêu biểu; đồng thời, quy định cụ thể tiêu chí lựa chọn, phương thức tổ chức thực hiện và cơ chế đánh giá, nghiệm thu sản phẩm theo hướng công khai, minh bạch, gắn với chất lượng và hiệu quả xã hội. Qua đó, nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của các sản phẩm văn hóa.

Mở cơ chế khai thác tài sản công để tạo nguồn lực phát triển văn hóa

Thảo luận về nội dung này, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) cũng nhận định, dự thảo đã cơ bản thể chế hóa tinh thần Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị, bước đầu xác định được các nhóm chính sách trọng tâm nhằm tháo gỡ "điểm nghẽn" và tạo động lực cho phát triển văn hóa trong giai đoạn tới.

Đại biểu cho rằng, cần quán triệt một số định hướng lớn trong dự thảo Nghị quyết. Đó là: mở rộng mạnh mẽ cơ chế huy động nguồn lực xã hội; xác định rõ công nghiệp văn hóa là mũi đột phá; các chính sách đối với con người làm văn hóa cần thực chất hơn.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Góp ý vào các nội dung cụ thể của dự thảo Nghị quyết, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh đặc biệt quan tâm đến các quy định tại Khoản 4, Điều 5 về cơ chế ưu đãi về đất đai và quản lý tài sản công, đây là một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay trong phát triển văn hóa.

Đại biểu nêu thực tế, hiện nay nhiều trụ sở công, rạp hát, nhà văn hóa sau sắp xếp đơn vị hành chính đang xuống cấp, sử dụng kém hiệu quả hoặc bị bỏ không, trong khi nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân tăng cao và khu vực tư nhân có khả năng tham gia. Tuy nhiên, quy định trong dự thảo vẫn mang tính nguyên tắc, chưa tạo hành lang pháp lý đủ rõ và mạnh để biến các tài sản này thành nguồn lực phát triển.

Theo đó, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh đề nghị, cho phép cho thuê, liên doanh, liên kết và khai thác tài sản công trong lĩnh vực văn hóa theo cơ chế thị trường, có thời hạn, có điều kiện và có kiểm soát, bảo đảm vừa phát huy hiệu quả tài sản, vừa giữ được vai trò quản lý của Nhà nước.

Bên cạnh đó, cho phép chuyển đổi công năng các trụ sở công dôi dư, cơ sở sử dụng kém hiệu quả thành thiết chế văn hóa, không gian sáng tạo, không gian sinh hoạt cộng đồng, gắn với nhu cầu thực tế của người dân và định hướng phát triển địa phương.

ĐBQH Đỗ Hoàng Việt (Tây Ninh) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Đồng thời, cần quy định rõ và mạnh mẽ hơn về hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, từ khâu đầu tư, xây dựng đến quản lý, vận hành, khai thác các công trình văn hóa, thể thao, bảo đảm minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả.

“Nếu không mở được cơ chế ở khâu này, thì tài sản vẫn nằm đó, nhưng không được khai thác; nguồn lực vẫn tồn tại, nhưng không chuyển hóa thành động lực phát triển”- đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh.

Có cơ chế phát hiện, nuôi dưỡng nhân tài

Quan tâm đến các quy định tại Điều 7 về Chính sách đãi ngộ, phát triển tài năng, nhân lực đặc thù về nghề nghiệp trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, khoản 3 (chế độ phụ cấp, bồi dưỡng) đang được thiết kế mang tính “bình quân, hành chính”, chưa phù hợp với đặc thù sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa. Đại biểu đề nghị tăng quyền tự chủ cho đơn vị sự nghiệp công lập trong chi trả theo hiệu quả và đóng góp thực tế của sản phẩm đầu ra; cho phép trả thù lao tương xứng với tài năng từ nguồn thu hợp pháp, thay vì bị khống chế cứng.

Đại biểu cho rằng: “Chính sách đãi ngộ phải thực sự trở thành động lực để thu hút và giữ chân người tài, thay vì chỉ dừng lại ở mức hỗ trợ mang tính bình quân, khó tạo ra đột phá”.

Các ĐBQH Tổ 3 tham gia thảo luận tại tổ. Ảnh: Phạm Thắng

Về phát triển nhân tài trong lĩnh vực văn hóa, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, dự thảo mới chú trọng đãi ngộ người đã thành danh, trong khi chưa quan tâm đầy đủ đến phát hiện và nuôi dưỡng tài năng từ sớm. Chính sách cần chuyển từ “đãi ngộ” sang “nuôi dưỡng”, đặc biệt đối với tài năng trẻ trong văn hóa, nghệ thuật và thể thao.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế đại biểu Phan Thị Thùy Linh chia sẻ: "Tôi có nghiên cứu về kinh nghiệm của Nhật Bản thì thấy rằng, đất nước này đã xây dựng một hệ thống đào tạo tài năng từ rất sớm, từ trên ghế nhà trường liên kết giữa các địa phương - nhà trường - cha mẹ - các liên đoàn - Nhà nước - trẻ em. Nhờ đó, Nhật Bản đã nuôi dưỡng được những tài năng vươn tầm quốc tế. Tôi cho rằng, không có huy chương nào bắt đầu từ ngày lên bục nhận giải thưởng, mà phải bắt đầu từ chính sách phát triển, nuôi dưỡng và bảo vệ tài năng".

Theo đó, đại biểu đề xuất bổ sung quy định về phát hiện, tuyển chọn, đào tạo và hỗ trợ toàn diện cho tài năng trẻ, bao gồm chi phí tập luyện, biểu diễn, chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng và bảo đảm việc học văn hóa.

Đồng tình với quan điểm của ĐBQH Phan Thị Thùy Linh, tại thảo luận tổ, các ĐBQH cũng đề xuất thêm, cần có cơ chế mạnh hơn để thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt trong lĩnh vực sáng tạo và công nghệ số; mở rộng đối tượng sang khu vực tư nhân và có chính sách đặc thù cho nhân lực sáng tạo trẻ.