Hương quế và ký ức của người Co nơi núi rừng Quảng Ngãi

Những thân quế cổ thụ hàng chục năm tuổi được khai thác cẩn trọng

Tại các xã miền núi như Tây Trà, Trà Bồng, Thanh Bồng hay vùng Cà Đam, không khí mùa quế trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Người dân tất bật từ sáng sớm với các công đoạn lột vỏ, phơi quế, thu gom lá, cành để kịp cung ứng cho thương lái. Đây không chỉ là mùa vụ, mà còn là thời điểm quyết định nguồn thu nhập chính trong năm.

Ông Hồ Văn Trúc (40 tuổi, thôn Cưa, xã Thanh Bồng) chia sẻ, gia đình ông sở hữu 2 ha quế với khoảng 20.000 cây, trong đó có hơn 20 cây từ 20–30 năm tuổi. Mỗi năm, người Co có hai vụ thu hoạch, trong đó vụ chính – được gọi là “mùa tiên” – diễn ra từ cuối tháng 2 đến hết tháng 4. Đây là thời điểm vỏ quế dễ bóc, hàm lượng tinh dầu cao, mang lại giá trị kinh tế lớn nhất.

“Nếu thu hoạch trễ, vỏ quế dính chặt vào thân, rất khó bóc và giảm chất lượng,” ông Trúc nói.

Cây quế cổ thụ hơn nửa thế kỷ giữa núi rừng Trà Bồng, thân cao vút, tỏa hương nồng

Một điểm nhấn trong mùa vụ năm nay là việc khai thác một cây quế cổ thụ hơn 50 năm tuổi. Với đường kính lớn hơn vòng tay người ôm và chiều cao gần 30 m, cây quế này cho sản lượng vỏ ước tính từ 500–700 kg.

Quá trình bóc vỏ đòi hỏi sự phối hợp của nhiều người: người kéo, người cạy, người hỗ trợ phía dưới. Sau lớp vỏ dày là phần thân gỗ vàng nhạt, nơi nhựa quế chảy thành từng vệt dài – minh chứng cho hàm lượng tinh dầu cao.

Toàn bộ sản phẩm từ cây quế đều được tận dụng tối đa. Vỏ quế sau khi phơi khô được phân loại và đóng gói để bán cho đại lý, trong khi cành và lá trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm phụ hoặc tiêu thụ tại thị trường nhỏ lẻ. Chuỗi giá trị khép kín này giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng.

Mỗi mùa thu hoạch không chỉ mang lại thu nhập mà còn gắn kết cộng đồng, nơi kinh nghiệm và văn hóa được trao truyền qua từng thế hệ

Theo ông Hồ Văn Trường, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Bồng, toàn xã hiện có hơn 1.345 ha quế với hơn 1.000 hộ dân tham gia canh tác. Qua nhiều thế hệ, cây quế không chỉ giữ vai trò bảo vệ đất, giữ nước mà còn trở thành trụ cột kinh tế bền vững. Thị trường tiêu thụ ổn định, với sự quan tâm của thương lái trong và ngoài nước, càng củng cố vị thế của quế Trà Bồng trên bản đồ nông sản.

Gia đình ông Hồ Văn Phi (xã Tây Trà) hiện có khoảng 30.000 gốc quế, mỗi năm thu hoạch hàng chục cây, mang về hàng trăm kg vỏ. Trong khi đó, ông Hồ Văn Trung (thôn Trà Liên) còn mở rộng sang thu mua quế của bà con, tạo thêm nguồn thu 50–60 triệu đồng mỗi năm. Những mô hình này cho thấy sự linh hoạt trong phát triển kinh tế hộ từ cây quế.

Người dân bán vỏ quế sau mùa thu hoạch

Hiện giá vỏ quế tươi dao động từ 16.000–18.000 đồng/kg, quế khô từ 35.000–40.000 đồng/kg. Mức giá ổn định giúp người dân yên tâm mở rộng diện tích, đầu tư chăm sóc và nâng cao năng suất. Bên cạnh đó, các chương trình hỗ trợ giống cũng góp phần thúc đẩy sản xuất bền vững tại địa phương.

Không dừng lại ở nguyên liệu thô, quế Trà Bồng còn được nâng tầm giá trị thông qua chế biến sâu. Các doanh nghiệp địa phương đã phát triển nhiều sản phẩm như tinh dầu, nhang, đồ thủ công mỹ nghệ, nước lau sàn… với hàng loạt sản phẩm đạt chứng nhận OCOP. Điều này không chỉ mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn gia tăng giá trị cho chuỗi sản xuất.

Các sản phẩm từ quế Trà Bồng được chế biến đa dạng, từ tinh dầu, nhang đến thủ công mỹ nghệ, nâng tầm giá trị hương quế núi rừng

Sự kết hợp giữa tri thức bản địa của người Co và định hướng phát triển từ chính quyền, doanh nghiệp đang tạo nên một hệ sinh thái kinh tế bền vững quanh cây quế. Từ một loài cây gắn với núi rừng, quế Trà Bồng hôm nay đã trở thành biểu tượng kinh tế, góp phần xóa đói giảm nghèo và giữ gìn bản sắc văn hóa nơi đại ngàn.

Trong làn hương dịu ngọt lan tỏa khắp núi rừng, cây quế không chỉ kể câu chuyện về một mùa thu hoạch, mà còn là ký ức sống động của người Co – nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng hội tụ trong từng lớp vỏ thơm nồng.