Chính sách văn hóa mở đường: Du lịch sẽ hưởng lợi ra sao từ cơ chế đột phá?

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất nghị quyết về cơ chế, chính sách đột phá cho văn hóa cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành chưa theo kịp nhu cầu phát triển. Nhiều quy định còn thiếu đồng bộ, chưa tạo được khung đủ mạnh để thúc đẩy công nghiệp văn hóa, vốn là nền tảng của các sản phẩm du lịch hiện đại.

Ở góc độ định hướng dài hạn, Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra các chỉ tiêu cụ thể. Đến năm 2030, chi ngân sách cho văn hóa phải đạt tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần theo thực tiễn; các ngành công nghiệp văn hóa được định vị đóng góp 7% GDP. Xa hơn, đến năm 2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trở thành trụ cột, với mục tiêu đóng góp 9% GDP và hình thành các thương hiệu sự kiện, lễ hội tầm quốc tế.

Đặt trong bối cảnh đó, TP.HCM hiện là địa phương có quy mô công nghiệp văn hóa lớn nhất cả nước, với khoảng 97.000 lao động và hơn 17.670 doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực liên quan. Giai đoạn 2010–2019, giá trị sản xuất của các ngành này tăng từ hơn 36.000 tỷ đồng lên trên 84.000 tỷ đồng, đóng góp gần 3,9% GRDP. Ngay cả trong năm 2020, khi chịu tác động của dịch Covid-19, tỷ trọng đóng góp vẫn đạt 3,54% GRDP, cao hơn mục tiêu chung của cả nước.

Ở cấp chính sách địa phương, TP.HCM cũng là một trong những nơi sớm phê duyệt và triển khai đề án phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030. Thành phố xác định các lĩnh vực trọng tâm gồm điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, du lịch văn hóa, mỹ thuật – nhiếp ảnh – triển lãm, thời trang, phát thanh – truyền hình và nội dung số. Việc được UNESCO công nhận là “Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh” tạo thêm nền tảng để các hoạt động văn hóa gắn với du lịch phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn.

Tuy vậy, quy mô không đồng nghĩa với hiệu quả khai thác du lịch. Tính đến cuối tháng 8/2025, TP.HCM có 321 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, nhưng phần lớn vẫn vận hành theo mô hình tham quan đơn lẻ, thiếu hoạt động trải nghiệm đi kèm. Khoảng cách giữa hệ thống tài nguyên và sản phẩm du lịch vì vậy vẫn chưa được thu hẹp.

Dự thảo cũng chỉ ra nguyên nhân ở cấp hệ thống. Đầu tư cho văn hóa còn thấp, phụ thuộc ngân sách; cơ chế xã hội hóa chưa hoàn chỉnh; chính sách cho công nghiệp văn hóa và giải trí chưa tạo được động lực phát triển. Khi nền tảng này chưa được tháo gỡ, việc khai thác di sản cho du lịch khó vượt khỏi quy mô nhỏ lẻ.

Một điểm đáng chú ý là đề xuất cho phép triển khai các dự án văn hóa, thể thao ngay cả khi chưa có trong quy hoạch và sẽ cập nhật sau. Cách tiếp cận này có thể rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư, đặc biệt với các dự án du lịch, giải trí quy mô lớn vốn thường kéo dài nhiều năm. Việc rút gọn thủ tục đất đai và chủ động bố trí quỹ đất cho các cụm sáng tạo cũng mở ra khả năng hình thành các tổ hợp văn hóa có tính dẫn dắt.

Các chính sách ưu đãi tài chính tạo thêm một lớp động lực khác. Hoạt động văn hóa, biểu diễn, điện ảnh được áp dụng thuế giá trị gia tăng 5%, doanh nghiệp đầu tư vào công nghiệp văn hóa được miễn và giảm thuế trong nhiều năm, đồng thời có ưu đãi cho nhân lực chất lượng cao. Khi chi phí đầu tư giảm, khả năng hình thành sản phẩm mới tăng lên, từ đó mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách.

Song song đó là định hướng phát triển các cụm, khu công nghiệp sáng tạo về văn hóa. Nếu được triển khai hiệu quả, đây có thể trở thành không gian trải nghiệm mới, bổ sung cho hệ thống di tích hiện hữu, đồng thời đóng vai trò hạt nhân cho kinh tế đêm. Với TP.HCM, trong bối cảnh mở rộng không gian đô thị, dư địa cho các mô hình này là đáng kể, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách quy hoạch và vận hành.

Dù vậy, chính sách chỉ là điều kiện cần. Việc chuyển hóa hệ thống di tích và tài nguyên văn hóa thành sản phẩm du lịch vẫn phụ thuộc vào năng lực tổ chức, sáng tạo nội dung và kết nối thị trường. Không ít điểm đến hiện nay vẫn thiếu hoạt động tương tác, thiếu câu chuyện và thiếu mô hình khai thác phù hợp với nhu cầu du khách đô thị.

Tại Lễ kỷ niệm 80 năm ngành Văn hóa, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh văn hóa không thể dừng ở hệ giá trị trên văn bản mà phải đi vào từng chính sách và hoạt động kinh tế – xã hội. Đặt trong bối cảnh du lịch, điều này đồng nghĩa giá trị văn hóa chỉ có ý nghĩa khi trở thành sản phẩm có thể tiếp cận và trải nghiệm.

Các cơ chế mới có tạo ra được sự chuyển hóa đó hay không vì vậy không chỉ là câu chuyện chính sách, mà là thước đo năng lực phát triển của toàn bộ hệ sinh thái du lịch trong giai đoạn tới.