Chông chênh 'mắt lửa'

Mắt rừng đã vắng

Nhà sàn và bếp lửa, gắn với nhau như máu thịt trong suốt hành trình hình thành, tồn tại và phát triển của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trong ngôi nhà sàn ấy, bếp lửa là trung tâm của tất cả mọi sinh hoạt đời người. Không chỉ dùng để nấu ăn, không gian quanh bếp còn chứa đựng nhiều nét sinh hoạt văn hóa, những phong tục tập quán, tín ngưỡng độc đáo. Nhưng bây giờ, như còn ít lắm những bếp lửa giữa nhà như thế.

Với người ở núi, giữ được ngọn lửa luôn cháy sáng là điềm lành, mang lại sức khỏe, được mùa, mang lại sự trường thọ cho người già và sự trưởng thành cho trẻ nhỏ

Ngược lên triền Tây xứ Quảng, dài rộng cao nguyên, xa xanh Trường Sơn có những bản làng đồng bào thấp thoáng dưới vòm mây như thế. Nhưng giờ nhà sàn còn ít quá và bếp lửa giữa nhà cũng theo đó mà rụng rơi dần. Mươi năm về trước, những bếp lửa nhà sàn vẫn dày như đàn mối. Với người miền núi, lửa quý như tính mệnh mình, thiêng như Yàng, như đất. Nhờ bếp mà có ăn, giúp đi qua mùa đói, có khói bay lên là chỉ dấu cho sự hiện diện của ấm êm, hạnh phúc. Mà củi lửa, đồ ăn, chính là sản phẩm của thần linh từ rừng, nên tuyệt đối không được mất lửa.

Sau mỗi ngày mỏi mệt rẫy nương, họ trở về với bếp lửa nhà sàn, rồi bao đêm, bao ngày trong cơn gió hoang dại của rừng, họ đã nghe lời của lửa với bao khóc cười và tiếng hát. Những tiếng hát miên man như gió, như mưa rừng, họ lặng im nhìn ngọn lửa rồi vỗ tay để hân hoan tràn lên mặt. Họ là truyền nhân của những đứa con rừng thiêng, tiếp nhận từ lửa và tiếng hát kia một cuộc trở về của bản sắc văn hóa nghìn đời. Giữ được ngọn lửa luôn cháy sáng với họ là điềm lành, mang lại sức khỏe, được mùa, mang lại sự trường thọ cho người già và sự trưởng thành cho trẻ nhỏ. Họ đã ở đây. Tổ tiên đã ở đây, sống và tín thác cùng bếp lửa. Lời nguyền không tên ấy trao truyền bao thế hệ.

Tôi hỏi già làng A Lăng Reng ở Aur, xã biên giới A Vương, TP Đà Nẵng rằng, xứ núi còn nhiều bếp lửa nhà sàn không? Ông lắc đầu, còn mà ít lắm. Bây giờ đại đa số dùng bếp điện, bếp ga thôi. Làm nông thôn mới, đời sống mới là nhà cửa phải sạch sẽ, mà phải bảo vệ rừng, không được chặt cây bừa bãi nữa, nên nhà sàn chẳng còn nhiều, mà không còn nhà sàn truyền thống, thì bỏ, không làm bếp củi nữa.

Bây giờ, đi ngang dọc khắp miền núi, họa hoằn lắm mới tìm ra cái bếp ngự giữa nhà sàn như nguyên thủy, trừ những bếp của nhà rông, nhà gươl được giữ lại để phục vụ sinh hoạt cộng đồng và du lịch. Điện, đường đã về tận buôn làng, cơn lốc văn minh ùa đến từng triền núi xanh với bếp ga, bếp điện đầy đủ tiện ích, cứ thế bỏ xó củi lửa vào một góc. Những tập tục cũ dần lùi lại, chỉ có người già ngồi thềm cửa ngó về thung xanh mà nhớ tiếc.

Những lay lắt mất còn

Bao lần về núi, đã ngụ trong mưa lạnh đầu nguồn, chân quay về hướng bếp ngủ ngon trong thì thầm của lửa. Cũng đã bao lần đi và gặp được nhiều người già, vẫn thích nhìn họ mông lung bên bếp lửa giữa nhà sàn, rì rầm khe khẽ trò chuyện với tiếng lửa tí tách, vừa đủ để mơ màng những xa xăm. Mọi thứ quanh những người già bên bên lửa ấy như đông cứng, đặc quánh quá khứ. Ngồi bên bếp lửa ấm áp trong đêm đông giá lạnh, uống rượu cần và trò chuyện đến khi say lúc nào không hay. Nửa đêm tỉnh dậy, vẫn thấy mình nằm bên bếp đỏ lửa, thỉnh thoảng lại có người đến chêm thêm thanh củi… Như thể lửa bếp đủ hắt lên màu vàng pha đồng những ching chiêng lâu ngày mới đem ra chùi rửa để đánh, hay làm ám khói những quả bầu khô để dìu dặt tiếng Tingning. Còn lại tất cả vô nghĩa, không tên, không cần biết.

Trường Sơn xa thẳm có truyền thuyết về Vua Lửa trên vùng Ayun, mỗi mùa khô khát lại cầu mưa cho cả trăm, cả ngàn buôn làng thôi xộc xệch bụi đỏ bazan. Còn đó những giấc mơ về nhà chồng của củi hứa hôn, hay lửa trong ánh mắt của người già ngồi nói chuyện suối ngàn đêm vắng, cũng làm mồ hôi rịn trên trán của người mẹ địu đứa con thức sớm nấu nồi cơm gạo mới để lên rẫy. Quanh ánh lửa bập bùng nơi lễ hội, mọi người nhảy múa trong tiếng cồng, chiêng. Bên bếp lửa nhà rông, già làng kể sử thi, người trẻ học những câu chuyện cuộc đời. Bếp lửa ấy đi từ những trang sử thi, những bản anh hùng ca như Đăm Săn, Xing Nhă hiển hiện ở đời thực, mà cũng là phên vách, là lá rừng, là chốn xanh khởi nguyên của tiên tổ.

Bếp lửa được dựng lại trong những nhà rông, nhà gươl góp phần bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào nơi đại ngàn

Nhiều lúc đùa rằng, không có bếp lửa nhà sàn, thần linh cũng đi vắng hết rồi. Lão già làng A Biu ở xã Ngọc Bay, Quảng Ngãi, ngậm ngùi: “Ừ, không có bếp nhạt nhẽo lắm. Ngày xưa họ tin thần linh bao nhiêu thì sống tốt bấy nhiêu! Bây giờ...”. Ông bỏ lửng câu nói, như trút vào khói cả nỗi niềm mênh mông của Trường Sơn đêm hun hút. A Biu ít ra còn may mắn, bởi ông giữ lại nguyên vẹn ngôi nhà trăm năm tuổi của mình, nơi có bếp lửa giữa nhà. Nơi ấy, ông cũng giữ lại gần như nguyên vẹn Ba Na cho mình và cho mọi người. Người già như A Biu còn ít lắm. Thời gian cứ dần trôi theo quy luật, chuyện ngày xưa và ngày nay, chuyện quá khứ và hiện tại, chuyện của thế hệ trước và thế hệ trẻ đã dần thôi được trao truyền bên bếp lửa nhà sàn.

Sứ mệnh của lửa củi giữa căn nhà sàn giờ chông chênh đến lạ. Sự va chạm khắc nghiệt nhưng chậm rãi giữa truyền thống và hiện đại ở miền núi đã diễn ra hằng ngày, hằng giờ. Thế nên nhiều lớp trẻ bây giờ không còn biết cách giữ lửa, không còn được rì rầm những đêm khan bên bếp lửa, không lặng lòng để nghe đàn Goong hay nhịp Cha Pi gieo đầy thương nhớ xa xưa.

Bếp lửa là sợi dây liên kết cuộc đối thoại của con người qua nhiều thế hệ, là sức mạnh và nhân chứng thiêng liêng cho khởi nguồn và những thời khắc đời người. Ở đó, lời chồng vợ thủ thỉ, ông bà truyền dạy cháu mật ngôn của rừng, người già dặn dò lớp trẻ, những thầm kín, những việc quan trọng của nhà, của làng, được quyết định trong sự chứng kiến của thần linh. Ở đó, chỉ có lời chân thật. Bếp lửa là mắt của nhà, không còn bếp lửa, sao thấy vắng lạ. Cũng làm sao đòi hỏi được ở thế hệ trẻ sinh ra đã thấy bếp gas, bếp điện phải tỏ tường về bếp lửa nhà sàn. Bếp lửa ấm đêm rừng rưng rưng lạnh nghe đâu đó như chuyện của thuở mơ hồ mà thôi.

Vắng dần bếp lửa nhà sàn, người ở núi chỉ còn ít ỏi chông chênh nhớ. Như lão già làng ở xã biên giới A Vương khi được hỏi bỗng dừng lại, và như đến đó nỗi nhớ bếp lửa thoáng qua. Hình như biết rằng lâu rồi không còn nhiều nữa, cũng chẳng ai nhắc, giờ bỗng nhiên có người chạm đến, một chút bần thần vụt hiện, để rồi lại lắc đầu tiếc nuối. Sự thừa nhận đầy tiếc nuối của những người già sắp về với rừng nghe tức thở như giọt nước mắt sắp rơi, giả vờ trong làn khói cay xe đôi mắt. Thương...

Bếp lửa là mắt của nhà, không còn bếp lửa, sao thấy vắng lạ. Cũng làm sao đòi hỏi được ở thế hệ trẻ sinh ra đã thấy bếp gas, bếp điện phải tỏ tường về bếp lửa nhà sàn. Bếp lửa ấm đêm rừng rưng rưng lạnh nghe đâu đó như chuyện của thuở mơ hồ mà thôi.