Chống tẩy xanh tài chính: Để vốn 'xanh' đi đúng địa chỉ

“Chiếc áo giả màu xanh” trên thị trường tài chính

Sự phát triển nhanh chóng của đầu tư bền vững tạo ra một nghịch lý. Càng nhiều nhà đầu tư muốn đồng vốn của mình góp phần giải quyết biến đổi khí hậu, càng nhiều sản phẩm tài chính muốn mang nhãn “xanh”, “ESG”, “bền vững” hoặc “tạo tác động”. Nhưng phía sau những “chiếc áo” tưởng chừng màu xanh có thể là các chiến lược hoàn toàn khác biệt.

Để những đồng vốn xanh thực sự đến với những dự án xanh. Ảnh AI

Một quỹ có thể chỉ loại bỏ một vài doanh nghiệp gây ô nhiễm nhất rồi tự nhận là quỹ xanh. Một quỹ khác đầu tư vào các công ty phát thải lớn với lập luận rằng đây là những doanh nghiệp đang “chuyển đổi”. Trái phiếu được phát hành dưới nhãn xanh nhưng vốn huy động có thể được phân bổ cho những dự án ít liên quan đến môi trường, hoặc tác động của dự án không được đánh giá độc lập.

Đối với nhà đầu tư phổ thông, việc đọc hết bản cáo bạch, kiểm tra danh mục và đánh giá phương pháp xếp hạng ESG gần như không khả thi. Tên của sản phẩm trở thành nguồn thông tin có ảnh hưởng đặc biệt lớn. Bởi vậy, cuộc chiến chống tẩy xanh tài chính đang bắt đầu từ chính những từ được đặt trên tên quỹ và trái phiếu.

Tiêu chuẩn chung cho Trái phiếu xanh châu Âu

Quy định (EU) 2023/2631 về Trái phiếu xanh châu Âu được áp dụng từ ngày 21/12/2024. Văn bản thiết lập tiêu chuẩn Tiêu chuẩn trái phiếu xanh châu Âu (EuGB), nhưng một khi tổ chức phát hành quyết định sử dụng tên này, họ phải tuân thủ một hệ thống yêu cầu thống nhất trên toàn EU.

Điểm cốt lõi là tiền thu được từ trái phiếu phải được phân bổ cho các hoạt động kinh tế phù hợp với hệ thống phân loại xanh của EU. Hệ thống này xác định hoạt động nào đóng góp đáng kể vào các mục tiêu môi trường như giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu. Chỉ tạo ra một lợi ích môi trường chưa đủ, hoạt động còn phải “không gây tổn hại đáng kể” đến các mục tiêu khác và đáp ứng những bảo đảm tối thiểu về xã hội. Một dự án năng lượng phát thải thấp nhưng gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái không thể mặc nhiên được coi là xanh.

Trước khi phát hành, tổ chức phát hành phải công bố bản thông tin về trái phiếu, trình bày việc sử dụng vốn và mối liên hệ với chiến lược chuyển đổi. Sau phát hành, họ phải báo cáo việc phân bổ vốn và, theo các yêu cầu liên quan, công bố tác động môi trường. Hồ sơ phải trải qua đánh giá trước và sau phát hành bởi tổ chức đánh giá độc lập.

Quy định cũng đặt các tổ chức đánh giá bên ngoài dưới sự đăng ký và giám sát của Cơ quan Chứng khoán và Thị trường châu Âu (ESMA). Một số điều khoản về giám sát, điều tra và xử phạt đối với các tổ chức này bắt đầu áp dụng từ ngày 21/6/2026. Đây là điểm quan trọng, bởi tẩy xanh không chỉ có thể xuất phát từ tổ chức phát hành mà còn từ bên xác nhận chất lượng cho sản phẩm. Nếu đơn vị đánh giá thiếu độc lập hoặc sử dụng tiêu chí không nhất quán, một trái phiếu vẫn có thể được phủ lớp vỏ xanh dù dự án bên dưới không đáp ứng kỳ vọng.

Tên quỹ không thể đi trước danh mục đầu tư

Bên cạnh trái phiếu, ESMA ban hành Hướng dẫn về tên quỹ sử dụng thuật ngữ ESG (chỉ số ESG là bộ ba tiêu chuẩn gồm môi trường, xã hội và quản trị, dùng để đo lường mức độ phát triển bền vững và các tác động phi tài chính của một doanh nghiệp đối với cộng đồng). Theo hướng dẫn, nếu tên quỹ chứa các thuật ngữ như “môi trường”, “xã hội”, “quản trị”, “tác động”, “chuyển đổi” hay “bền vững”, ít nhất 80% danh mục phải được sử dụng để đáp ứng các đặc điểm môi trường, xã hội hoặc mục tiêu đầu tư bền vững được công bố. Con số 80% tạo ra một ngưỡng có thể kiểm tra, thay cho những mô tả định tính.

ESMA đồng thời áp dụng các tiêu chí loại trừ khác nhau tùy nhóm thuật ngữ. Quỹ dùng từ “chuyển đổi” có thể có không gian đầu tư rộng hơn nhằm hỗ trợ doanh nghiệp thay đổi mô hình. Trong khi đó, tên quỹ chứa từ “bền vững” phải đáp ứng yêu cầu chặt chẽ hơn, bao gồm cam kết đầu tư có ý nghĩa vào các khoản đầu tư bền vững.

Singapore chọn con đường minh bạch

Tại châu Á, Singapore là một trong những trung tâm tài chính đi đầu trong việc đặt yêu cầu riêng đối với quỹ ESG bán lẻ. Hướng dẫn công bố và báo cáo của Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) được thiết kế để giúp nhà đầu tư hiểu đúng sản phẩm và hạn chế việc quỹ thông thường tự khoác lên mình một nhãn bền vững.

Quỹ ESG phải nêu rõ trọng tâm đầu tư; tiêu chí và chỉ số được sử dụng để lựa chọn tài sản; chiến lược đạt mục tiêu; mức độ sử dụng các phương pháp sàng lọc, đầu tư theo chủ đề hay đầu tư tạo tác động; cùng những hạn chế và rủi ro của phương pháp.

Nếu sử dụng một chỉ số ESG làm chuẩn, quỹ phải giải thích cách chỉ số đó phù hợp với mục tiêu đầu tư. Nếu quỹ đầu tư vào doanh nghiệp chưa bền vững với mục đích thúc đẩy chuyển đổi, nhà quản lý cần trình bày phương pháp đánh giá và giám sát tiến độ. Báo cáo thường kỳ phải cho thấy quỹ đã đạt mục tiêu ESG ở mức nào. Điều này ngăn tình trạng bản cáo bạch ban đầu đầy tham vọng nhưng báo cáo sau đó chỉ tập trung vào hiệu quả tài chính.

Khi dữ liệu ESG cũng có thể “đánh lừa”

Tẩy xanh tài chính không chỉ nằm ở doanh nghiệp hay nhà quản lý quỹ. Nó còn có thể bắt nguồn từ cách dữ liệu ESG được tạo ra. Cùng một doanh nghiệp có thể được tổ chức này xếp hạng cao, tổ chức khác xếp hạng thấp do khác biệt về dữ liệu, trọng số và mục đích đánh giá.

Có mô hình đo mức độ doanh nghiệp gây tác động đến môi trường; có mô hình lại tập trung vào rủi ro tài chính mà các vấn đề môi trường gây ra cho doanh nghiệp. Nếu nhà đầu tư không nhận biết sự khác biệt, một điểm ESG cao có thể bị hiểu nhầm thành bằng chứng rằng doanh nghiệp tạo ra lợi ích lớn cho khí hậu.

EU đã thông qua Quy định (EU) 2024/3005 về hoạt động xếp hạng ESG, yêu cầu các nhà cung cấp tăng tính minh bạch về phương pháp và ngăn ngừa xung đột lợi ích. Phần lớn quy định được áp dụng từ ngày 2/7/2026. Các nhà cung cấp hoạt động tại EU về nguyên tắc phải được cấp phép hoặc công nhận theo cơ chế tương ứng, công khai phương pháp, nguồn dữ liệu và giới hạn của xếp hạng.

Khuôn khổ này bổ sung mắt xích còn thiếu trong cuộc chiến chống tẩy xanh: nếu tên quỹ được kiểm soát nhưng dữ liệu đầu vào thiếu minh bạch, nhà quản lý vẫn có thể xây dựng một danh mục mang vẻ ngoài bền vững trên nền tảng đánh giá không đáng tin cậy.

Tài chính xanh được kỳ vọng huy động nguồn lực rất lớn cho quá trình chuyển đổi năng lượng và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nhưng thị trường chỉ có thể phát triển bền vững nếu nhà đầu tư tin rằng chữ “xanh” mang một nội hàm có thể kiểm chứng.