Gợi mở cho Việt Nam: Có cần một 'đạo luật chống tẩy xanh' riêng?

Chống tẩy xanh từ pháp luật bảo vệ người tiêu dùng

Australia không ban hành một đạo luật riêng về tẩy xanh. Nước này xử lý các tuyên bố môi trường sai lệch chủ yếu thông qua Luật Người tiêu dùng Australia, nằm trong Luật Cạnh tranh và Người tiêu dùng năm 2010.

Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Australia (ACCC) xác định tẩy xanh là việc doanh nghiệp sử dụng một tuyên bố hoặc bỏ sót thông tin quan trọng, khiến sản phẩm hay dịch vụ có vẻ tốt hơn hoặc ít gây hại cho môi trường hơn so với thực tế. Như vậy, hành vi vi phạm không chỉ giới hạn ở thông tin hoàn toàn sai. Một tuyên bố đúng về mặt kỹ thuật vẫn có thể gây hiểu lầm nếu bị tách khỏi bối cảnh, phóng đại lợi ích hoặc tạo ấn tượng sai lệch về tác động môi trường tổng thể. Chẳng hạn, việc bao bì được làm từ vật liệu tái chế không đồng nghĩa toàn bộ sản phẩm “thân thiện với môi trường”. Màu xanh lá cây, hình ảnh thiên nhiên, biểu tượng tự thiết kế hay những cụm từ như “xanh”, “sạch”, “bền vững” cũng có thể góp phần tạo nên thông điệp gây nhầm lẫn.

Nguồn: simplygrassfed.com

ACCC có quyền tiếp nhận phản ánh, yêu cầu cung cấp thông tin, điều tra và khởi kiện theo Luật Người tiêu dùng Australia. Trong năm tài chính 2026 - 2027, cơ quan này tiếp tục coi các tuyên bố môi trường và tẩy xanh là một ưu tiên thực thi.

Chế tài đối với hành vi trình bày sai hoặc gây hiểu lầm có thể rất lớn. Với hành vi xảy ra từ ngày 28/3/2026, mức phạt dân sự tối đa đối với doanh nghiệp cho mỗi vi phạm được xác định theo mức cao nhất trong ba ngưỡng: 100 triệu AUD; gấp ba lần lợi ích thu được từ vi phạm; hoặc nếu không xác định được lợi ích, bằng 30% doanh thu điều chỉnh trong thời kỳ vi phạm. Mức phạt cụ thể do tòa án quyết định.

Cách làm của Australia cho thấy tên gọi của đạo luật không phải yếu tố quyết định. Một khuôn khổ bảo vệ người tiêu dùng hiện hành vẫn có thể xử lý tẩy xanh nếu bao quát được tuyên bố môi trường, trao đủ quyền điều tra cho cơ quan quản lý và đặt ra chế tài đủ sức răn đe.

Đưa chống tẩy xanh vào luật môi trường

Tại Pháp, Luật Khí hậu và Khả năng chống chịu năm 2021 đặt ra yêu cầu riêng đối với quảng cáo tuyên bố sản phẩm hoặc dịch vụ “trung hòa carbon”. Cơ chế này được cụ thể hóa bằng Nghị định số 2022 - 539 và đưa vào Bộ luật Môi trường. Theo đó, nhà quảng cáo không thể chỉ mua tín chỉ bù trừ rồi gắn nhãn “trung hòa carbon” cho sản phẩm. Tuyên bố phải đi kèm báo cáo về lượng phát thải khí nhà kính trong toàn bộ vòng đời sản phẩm hoặc dịch vụ; lộ trình giảm phát thải với các mục tiêu hằng năm; phương pháp thực hiện và thông tin về các dự án bù trừ phần phát thải còn lại. Dữ liệu phải được công khai để người tiêu dùng có thể tiếp cận và kiểm chứng.

Hàn Quốc cũng là trường hợp đáng chú ý khi quy định trực tiếp việc chống tẩy xanh trong Luật Hỗ trợ công nghệ môi trường và ngành công nghiệp môi trường. Điều 16 - 10 của Luật cấm nhà sản xuất, đơn vị phân phối và người bán thực hiện hành vi ghi nhãn hoặc quảng cáo có khả năng lừa dối, gây nhầm lẫn về tác động môi trường của sản phẩm. Các hành vi bị cấm gồm quảng cáo sai sự thật hoặc phóng đại, che giấu thông tin...

Khi một nội dung có dấu hiệu vi phạm, cơ quan quản lý có thể yêu cầu doanh nghiệp cung cấp tài liệu trong vòng 15 ngày. Nếu doanh nghiệp không nộp bằng chứng đúng hạn, cơ quan quản lý có thể yêu cầu đình chỉ quảng cáo cho đến khi tài liệu được cung cấp. Mức phạt đối với doanh nghiệp quảng cáo xanh không đúng sự thật có thể lên tới 2% doanh thu liên quan; nếu không có hoặc khó xác định doanh thu, mức phạt có thể tới 500 triệu won.

Cách tiếp cận của Hàn Quốc cho thấy chống tẩy xanh vừa là vấn đề bảo vệ người tiêu dùng, vừa thuộc phạm vi quản trị môi trường. Việc trao thẩm quyền cho cơ quan chuyên môn giúp quá trình đánh giá gắn với dữ liệu phát thải, vòng đời sản phẩm, nhãn sinh thái và các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Gợi mở đối với Việt Nam

Việt Nam chưa có quy định riêng sử dụng thuật ngữ “tẩy xanh” mặc dù các hành vi cung cấp thông tin sai hoặc gây nhầm lẫn đã nằm trong phạm vi điều chỉnh của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cạnh tranh và quảng cáo. Các quy định mang tính nguyên tắc chưa giải quyết đầy đủ đặc thù của tuyên bố môi trường. Những thuật ngữ như “xanh”, “sinh thái”, “phát thải thấp”, “trung hòa carbon” hay “Net Zero” hiện chưa có tiêu chí thống nhất. Người tiêu dùng khó phân biệt đâu là chứng nhận chính thức, đâu là nhãn tự nguyện và đâu chỉ là biểu tượng do doanh nghiệp thiết kế.

Dự án sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường đang được chuẩn bị để trình Quốc hội xem xét vào tháng 10 tới mở ra cơ hội rà soát vấn đề này. Dự thảo hướng tới tăng cường hậu kiểm, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu môi trường, hoàn thiện kiểm kê khí nhà kính và vận hành thị trường carbon. Đây cũng là nền tảng cần thiết để kiểm chứng các tuyên bố “xanh”.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, có thể chưa cần thiết ban hành một đạo luật chuyên biệt về chống tẩy xanh, trong khi có thể bổ sung vào Luật Bảo vệ môi trường nguyên tắc cấm cung cấp thông tin sai lệch về tác động môi trường, nghĩa vụ lưu giữ bằng chứng và quyền yêu cầu giải trình của cơ quan quản lý; sau đó cụ thể hóa bằng nghị định hoặc hướng dẫn liên ngành.

Trước mắt, cần chuẩn hóa những thuật ngữ có nguy cơ cao; xây dựng nguyên tắc về bằng chứng; quản lý nhãn môi trường tự nguyện; yêu cầu công khai đối với tuyên bố trung hòa carbon, bù trừ phát thải và mục tiêu Net Zero. Cơ chế thực thi nên kết hợp xử phạt với buộc cải chính, gỡ bỏ thông tin và công khai quyết định xử lý.

Chống tẩy xanh, xét đến cùng, là bảo vệ niềm tin vào quá trình chuyển đổi xanh. Khi những lời hứa không có bằng chứng bị loại khỏi thị trường, các doanh nghiệp thực sự đầu tư cho công nghệ sạch, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải mới có thể cạnh tranh trên một mặt bằng công bằng.