Chủ động tránh thai là góp phần giảm phá thai và dự phòng vô sinh
Việc lựa chọn và sử dụng biện pháp tránh thai phù hợp giúp mỗi người giảm nguy cơ mang thai ngoài ý muốn, qua đó giảm số trường hợp phải phá thai. Buổi tư vấn tránh thai cũng là dịp để người dân trao đổi với cán bộ y tế về thời điểm mong muốn có con, những vấn đề sức khỏe cần theo dõi và việc thăm khám để phát hiện sớm các yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
Chăm sóc sức khỏe sinh sản và những vấn đề đặt ra
Mang thai ngoài ý muốn vẫn là một trong những thách thức lớn đối với sức khỏe sinh sản trên toàn cầu. Ước tính trong giai đoạn 2015 - 2019, mỗi năm thế giới có khoảng 121 triệu ca mang thai ngoài ý muốn; khoảng 61% trong số này kết thúc bằng phá thai, tương đương khoảng 73 triệu ca mỗi năm. Một ước tính khác cho thấy, khoảng 45% tổng số ca phá thai trên thế giới được thực hiện trong điều kiện không an toàn, tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe và tính mạng của phụ nữ (Theo Tổng cục Thống kê, Unicef, 2022, Điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam 2020 - 2021).
Tại Việt Nam, hệ thống cung cấp dịch vụ kế hoạch hóa gia đình từng bước được củng cố, phát triển và nâng cao chất lượng. Phương thức cung cấp dịch vụ ngày càng đa dạng; cơ cấu sử dụng các biện pháp tránh thai cũng có những thay đổi phù hợp hơn với nhu cầu của từng nhóm dân cư. Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, nhu cầu kế hoạch hóa gia đình chưa được đáp ứng có xu hướng tăng (Ủy ban Kinh tế Xã hội Châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP): nhu cầu chưa được đáp ứng ở nhóm phụ nữ đã kết hôn (hoặc đang chung sống) năm 2025 của Việt Nam ở mức 18,3%).
Tình trạng mang thai và sinh con ở tuổi chưa thành niên vẫn ở mức cao tại một số khu vực, nhất là Tây Nguyên và Trung du, miền núi phía Bắc. Tảo hôn trong đồng bào dân tộc thiểu số tuy có xu hướng giảm nhưng vẫn ở mức cao, thậm chí rất cao ở một số dân tộc. Theo đó, tình trạng sinh con sớm ở nhóm nữ 15 - 19 tuổi tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số cao gấp khoảng 3 lần mức chung cả nước (Cục Thống kê - Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Điều tra thu thập thông tin về tình trạng kinh tế - xã hội 53 dân tộc thiểu số 2024: tảo hôn giảm từ 21,8 % (năm 2018) xuống 14,8% (năm 2023); tỷ suất sinh đặc trưng theo nhóm tuổi 15-19 khu vực đồng bào dân tộc thiểu số là 83 trẻ sinh sống/1.000 phụ nữ so với toàn quốc là 26 trẻ sinh sống/1.000 phụ nữ). Mang thai và sinh con khi còn quá trẻ ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và trẻ, đồng thời có thể làm gián đoạn việc học, thu hẹp cơ hội việc làm và ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống của người trẻ.

Cán bộ y tế tư vấn, phát tài liệu về chăm sóc sức khỏe sinh sản và kế hoạch hóa gia đình cho phụ nữ tại Lai Châu. Ảnh: Nguyễn Hằng
Phát biểu tại Lễ Mít tinh hưởng ứng Ngày Tránh thai Thế giới (26/9) do Cục Dân số, Bộ Y tế tổ chức ngày 24/9/2026, với chủ đề "Hãy chủ động sử dụng biện pháp tránh thai phù hợp để nâng cao chất lượng dân số", Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh: "Kế hoạch hóa gia đình không đơn thuần là việc tránh thai". Theo Thứ trưởng, khi được cung cấp đầy đủ thông tin, được tư vấn và tiếp cận các biện pháp tránh thai phù hợp, mỗi cá nhân, mỗi cặp vợ chồng có thể chủ động quyết định số con, thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh. Đây là dịp để nhìn nhận đầy đủ hơn về vai trò của kế hoạch hóa gia đình, chăm sóc sức khỏe sinh sản và quyền được tiếp cận thông tin, dịch vụ tránh thai của mỗi người dân.
Việt Nam đã chuyển trọng tâm chính sách từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, với mục tiêu duy trì mức sinh thay thế. Tổng tỷ suất sinh năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, tăng nhẹ so với 1,91 con/phụ nữ năm 2024 và vẫn thấp hơn mức sinh thay thế khoảng 2,1 con/phụ nữ. Trong bối cảnh đó, việc chủ động tránh thai khi chưa có kế hoạch sinh con vẫn cần thiết để bảo vệ sức khỏe sinh sản. Khi chủ động được thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh, các gia đình có thêm thời gian chuẩn bị sức khỏe và điều kiện chăm sóc, nuôi dạy con.
Trước những vấn đề trên, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên đề nghị Cục Dân số chủ động phối hợp với các cơ quan, đơn vị thuộc các bộ, ngành, địa phương triển khai hiệu quả Luật Dân số và các chương trình, đề án về dân số và phát triển, nhất là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Cùng với đổi mới công tác truyền thông về dân số, sức khỏe sinh sản và kế hoạch hóa gia đình, cần tiếp tục củng cố, phát triển và nâng cao chất lượng dịch vụ để người dân có thể lựa chọn biện pháp tránh thai phù hợp với nhu cầu, điều kiện và sức khỏe của mình.
Các bộ, ngành, thành viên Ban Chỉ đạo Quốc gia Dân số và Phát triển, UBND các tỉnh, thành phố cần tiếp tục chỉ đạo, bảo đảm nguồn lực cho công tác dân số, trong đó có kế hoạch hóa gia đình. Các nhóm cần ưu tiên gồm người chưa thành niên, người lao động trong khu công nghiệp, khu kinh tế, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng sâu, vùng xa và các đối tượng chính sách.
Đối với thanh niên, Thứ trưởng đề nghị chủ động tìm hiểu kiến thức, chăm sóc sức khỏe sinh sản, có trách nhiệm trong lựa chọn của mình và phát huy vai trò trong chia sẻ thông tin với cộng đồng. Gia đình, nhà trường và cơ sở y tế cần phối hợp để người trẻ biết có thể tìm đến đâu khi cần được tư vấn hoặc tiếp cận dịch vụ.
Từ tư vấn tránh thai đến dự phòng vô sinh tại cộng đồng
Bên cạnh những trường hợp mang thai khi chưa có kế hoạch, nhiều cặp vợ chồng mong muốn có con lại gặp khó khăn vì vô sinh, hiếm muộn. Tại Hội nghị khoa học quốc tế về hỗ trợ sinh sản diễn ra từ ngày 31/10 đến 1/11/2026 tại Hà Nội, số liệu được dẫn cho thấy, Việt Nam có hơn một triệu cặp vợ chồng gặp tình trạng vô sinh, hiếm muộn, với tỷ lệ ước tính khoảng 7,7%.
Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ở Việt Nam đã có nhiều tiến bộ, song khả năng sinh sản của cả nam và nữ có thể suy giảm khi tuổi tăng. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh sản có thể liên quan đến bệnh lý, tuổi, lối sống, môi trường và hành vi của cả nam và nữ.
Theo ThS.BS. Lê Thị Thu Hiền, Giám đốc chuyên môn Bệnh viện Nam học và Hiếm muộn Hà Nội, vô sinh, hiếm muộn được ghi nhận ở cả những người còn trẻ. Theo phân bố nguyên nhân được giới chuyên môn nêu, khoảng 40% trường hợp liên quan đến người vợ, 40% liên quan đến người chồng, 10% do cả hai và 10% chưa xác định được nguyên nhân. Bởi vậy, việc tư vấn và thăm khám cần quan tâm đến cả hai người, kể cả những cặp vợ chồng đã từng có thai hoặc đã có con nhưng sau đó gặp khó khăn khi muốn mang thai trở lại.
Ở nữ giới, các nguyên nhân thường gặp gồm tắc vòi tử cung, lạc nội mạc tử cung và suy giảm dự trữ buồng trứng. Ở nam giới, nguyên nhân có thể liên quan đến suy giảm số lượng hoặc chất lượng tinh trùng, giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết, di chứng của một số bệnh lý hoặc bất thường di truyền. Bác sĩ cũng lưu ý những yếu tố về lối sống như hút thuốc lá, sử dụng nhiều rượu, bia và ít vận động khi tư vấn cho người dân.
Theo các chuyên gia, khi người dân tìm đến để hỏi về một biện pháp tránh thai, điều cần giải đáp trước hết là cách phòng ngừa mang thai ngoài ý muốn phù hợp với hoàn cảnh của họ. Buổi tư vấn cũng là dịp để cán bộ y tế hỏi thêm về dự định sinh con và những vấn đề sức khỏe từng gặp. Qua trao đổi, người có yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản có thể được hướng dẫn thăm khám sớm.
Việc thăm khám cần được thực hiện đối với cả nam và nữ, trên cơ sở đánh giá toàn diện tiền sử sức khỏe của mỗi người. Đặc biệt, với những trường hợp có tiền sử sảy thai liên tiếp, thai lưu hoặc sinh con mắc bệnh di truyền, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm cần thiết nhằm xác định nguyên nhân và tư vấn hướng xử trí. Việc thăm khám, xét nghiệm cần căn cứ vào tình trạng sức khỏe và nguy cơ cụ thể của từng cá nhân, cặp đôi.
Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 291/QĐ-TTg ngày 13/2/2026, xác định nhiệm vụ mở rộng tiếp cận các dịch vụ sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình và các dịch vụ có liên quan theo hướng phổ cập, bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận và sử dụng dịch vụ, không phân biệt giới, tình trạng hôn nhân; đồng thời, chú trọng xây dựng, triển khai các loại hình dự phòng vô sinh tại cộng đồng, phát triển mạng lưới hỗ trợ sinh sản và tổ chức cung cấp dịch vụ phù hợp với từng địa bàn, nhất là vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo.
Khoản 2 Điều 22 Luật Dân số quy định "Dự phòng vô sinh thực hiện theo quy định của pháp luật về phòng bệnh, pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh; điều trị vô sinh thực hiện theo quy định của pháp luật về phòng bệnh, pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh và pháp luật về bảo hiểm y tế". Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tăng cường các hoạt động dự phòng vô sinh trong cộng đồng, gắn với nâng cao chất lượng dân số và thực hiện toàn diện chính sách dân số trong giai đoạn mới.
Việc tổ chức tư vấn và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ ngay tại cộng đồng được thảo luận tại hội thảo góp ý dự thảo "Hướng dẫn các biện pháp dự phòng vô sinh tại cộng đồng". Hội thảo do Cục Dân số, Bộ Y tế tổ chức ngày 3/11/2026 tại Hà Nội, dưới sự chủ trì của Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, với sự tham gia của các chuyên gia sản phụ khoa, hỗ trợ sinh sản và đại diện Sở Y tế của 10 tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc.
Tại hội thảo, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho biết một số yếu tố nguy cơ có thể được phòng ngừa, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời nếu mỗi cá nhân, cặp vợ chồng được trang bị đầy đủ kiến thức và chủ động chăm sóc sức khỏe sinh sản. Vì vậy, dự phòng vô sinh cần được thực hiện từ sớm, thông qua các biện pháp truyền thông, giáo dục sức khỏe, tư vấn, sàng lọc phát hiện và điều trị sớm các yếu tố có nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
Việc hỗ trợ phương tiện tránh thai, tư vấn và sàng lọc ngay tại cộng đồng giúp người dân tiếp cận dịch vụ sớm hơn. Khi chưa có kế hoạch sinh con, họ có thể lựa chọn biện pháp phù hợp để giảm nguy cơ mang thai ngoài ý muốn. Khi chuẩn bị có con, họ có thể được tư vấn, thăm khám và xử trí sớm những vấn đề có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
