Chủ động ứng phó thiên tai trong sản xuất vụ mùa

Người dân phường Ngọc Sơn chăm sóc lúa mùa.

Theo dự báo của Trung tâm Khí tượng thủy văn Thanh Hóa, bước vào sản xuất vụ mùa năm nay, nắng nóng có khả năng xuất hiện sớm và kéo dài, thậm chí đạt mức kỷ lục trong nhiều năm gần đây. Lượng mưa đầu vụ thiếu hụt làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước tưới tại nhiều khu vực, đặc biệt là vùng trung du và miền núi. Trong khi đó, nửa cuối vụ là thời điểm bão, áp thấp nhiệt đới hoạt động mạnh hơn, kéo theo nguy cơ mưa lớn, ngập úng, lũ quét, sạt lở đất, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, phát triển của cây trồng cũng như công tác thu hoạch. Bên cạnh đó, các hiện tượng thời tiết cực đoan như dông, lốc, sét, mưa đá vẫn có thể xuất hiện bất ngờ, gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp.

Trong bối cảnh đó, toàn tỉnh có kế hoạch sản xuất vụ mùa với tổng diện tích gieo trồng khoảng 150.000ha, phấn đấu đạt tổng sản lượng lương thực 664.000 tấn. Trong đó, diện tích lúa 110.500ha, năng suất bình quân 55 tạ/ha, sản lượng 607.750 tấn; ngô 12.500ha, năng suất 45 tạ/ha, sản lượng 56.250 tấn. Ngoài ra còn có 1.100ha lạc, 1.000ha khoai lang, 14.000ha rau, đậu các loại và gần 11.000ha cây trồng khác... Để hoàn thành mục tiêu này, yếu tố quan trọng nhất là chủ động thích ứng với diễn biến thời tiết ngay từ khâu xây dựng kế hoạch sản xuất. Thay vì chạy theo diện tích hoặc gieo cấy đồng loạt theo tập quán, nhiều địa phương đang điều chỉnh cơ cấu mùa vụ theo hướng an toàn hơn, phù hợp với điều kiện khí hậu từng vùng.

Theo đó, ngành nông nghiệp khuyến cáo các địa phương tập trung mở rộng diện tích gieo cấy trà mùa chính vụ và mùa muộn nhằm hạn chế rủi ro do thiên tai. Trà mùa sớm chỉ bố trí trên diện tích sản xuất vụ đông sớm hoặc trên những chân ruộng lúa hè thu cần thu hoạch trước mùa mưa lũ. Việc điều chỉnh thời vụ không chỉ giúp cây trồng tránh được thời điểm thời tiết bất lợi mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho bố trí sản xuất vụ đông tiếp theo.

Bên cạnh điều chỉnh thời vụ là việc cơ cấu lại giống cây trồng theo hướng nâng cao khả năng chống chịu. Các địa phương đang rà soát, đánh giá hiệu quả các giống đã sử dụng trong những năm gần đây để lựa chọn những giống có năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu. Đối với trà lúa mùa sớm phục vụ sản xuất vụ đông, ưu tiên các giống ngắn ngày; trà chính vụ và trà mùa muộn bố trí các giống lúa nếp dài ngày, giống cảm quang và hạn chế sử dụng các giống lúa lai ba dòng. Mỗi xã, phường chỉ nên bố trí từ 3 đến 5 giống chủ lực; mỗi thôn, bản từ 2 đến 3 giống để thuận lợi trong chăm sóc, điều tiết nước, phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch đồng loạt. Khi đồng ruộng có cơ cấu giống thống nhất, việc hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát dịch hại cũng như cơ giới hóa các khâu sản xuất sẽ đạt hiệu quả cao hơn.

Không chỉ chú trọng khâu giống và thời vụ, các địa phương còn tăng cường đầu tư sửa chữa, nạo vét hệ thống kênh mương, chuẩn bị phương án điều tiết nước hợp lý để vừa chống hạn đầu vụ, vừa chủ động tiêu úng khi có mưa lớn. Các lực lượng chuyên môn thường xuyên kiểm tra đồng ruộng, theo dõi diễn biến sâu bệnh, hướng dẫn nông dân áp dụng các biện pháp phòng trừ theo nguyên tắc “bốn đúng”, hạn chế lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, góp phần giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường.

Bà Phạm Thị Thoa, nông dân xã Kiên Thọ, cho biết: “Những năm gần đây thời tiết rất thất thường, lúc thì hạn kéo dài, lúc lại mưa lớn bất ngờ. Gia đình tôi không còn gieo cấy theo kinh nghiệm như trước mà sản xuất theo khuyến cáo của cán bộ nông nghiệp. Chúng tôi sử dụng giống lúa có khả năng chống chịu tốt, xuống giống đúng lịch thời vụ, đồng thời thường xuyên kiểm tra bờ vùng, bờ thửa để chủ động tiêu thoát nước khi mưa lớn”.

Cùng với sự chủ động của người dân, phòng chuyên môn của các xã, phường thường xuyên kiểm tra tình hình đồng ruộng, điều hành nguồn nước, hướng dẫn kỹ thuật và triển khai các phương án ứng phó khi thiên tai xảy ra. Trưởng Phòng Kinh tế xã Thành Vinh, Bùi Thanh Hiếu cho biết: “Căn cứ phương án sản xuất vụ mùa của tỉnh, chúng tôi xây dựng kế hoạch sản xuất ngay từ đầu vụ trên cơ sở dự báo khí tượng và điều kiện thực tế của từng vùng. Các cán bộ chuyên môn thường xuyên xuống cơ sở hướng dẫn bà con gieo cấy đúng lịch thời vụ, lựa chọn giống phù hợp, theo dõi sâu bệnh và chuẩn bị các phương án phòng, chống thiên tai. Khi có diễn biến bất thường, địa phương sẽ huy động lực lượng hỗ trợ tiêu úng, khơi thông dòng chảy, bảo vệ diện tích lúa và hoa màu, hạn chế thấp nhất thiệt hại cho người dân”.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, sản xuất nông nghiệp không còn chỉ dựa vào kinh nghiệm mà đòi hỏi sự chủ động từ khâu bố trí mùa vụ, lựa chọn giống đến tổ chức sản xuất và phòng, chống thiên tai. Sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành nông nghiệp, chính quyền địa phương và người dân sẽ là yếu tố quyết định để hoàn thành mục tiêu sản xuất vụ mùa năm 2026, bảo đảm an ninh lương thực và phát triển nông nghiệp bền vững.