Chùa cổ nghìn năm trong hang động từng là nơi làm việc của cố Tổng Bí thư Đỗ Mười

Ngôi chùa cổ nằm trong động có từ thế kỷ thứ X, từng là căn cứ cách mạng, nơi ở và làm việc của cố Tổng Bí thư Đỗ Mười (thời kỳ làm Bí thư Ninh Bình).

Ngôi chùa trong động Hoa Sơn (gọi là chùa Hoa Sơn) có từ thế kỷ thứ X, nằm ở lưng chừng núi Hoa Sơn, thuộc dãy núi phía Đông Nam kinh đô Hoa Lư xưa, nay là phường Tây Hoa Lư, Ninh Bình.

Động Hoa Sơn nằm ở độ cao khoảng 70m so với chân núi, để lên đến cửa động du khách phải leo hơn 100 bậc thềm đá tự nhiên thoai thoải như lưng con Long Mã (có hình dáng một con ngựa có cánh với vảy kỳ lân và đầu rồng trong truyền thuyết).

Để lên đến cửa động, du khách phải leo hơn 100 bậc thềm đá tự nhiên thoai thoải.

Xưa kia người dân địa phương lên núi đốn củi thấy động đẹp, nhiều nhũ đá như hình Phật ngồi thiền, rồng bay, đụm vàng, bạc... nên đã lập chùa thờ Phật. Tương truyền, thời nhà Ðinh, chùa là nơi sinh hạ ấu chúa Đinh Toàn (con trai thứ của vua Đinh Tiên Hoàng). Do đó, nơi đây còn có tên gọi là "Phôi Sinh Tự", nhân dân trong vùng quen gọi là "Chùa Bà Ðẻ".

Cửa động Hoa Sơn rộng 12m, cao khoảng 20m, có cây Ða Bà rễ thả trước cửa động. Chiều dài của động bằng chiều ngang của núi, khoảng 100m, xuyên qua núi và có 3 hang liền nhau từ thấp lên cao là hang Hạ, Trung, Thượng.

Trong động thờ Phật và nơi đây cũng gắn với truyền thuyết là nơi sinh hạ ấu chúa Đinh Toàn (con trai thứ của vua Đinh Tiên Hoàng).

Nơi đây, vào thời Nguyễn, vua Tự Đức, trong chuyến tuần du ra Bắc có ghé thăm động, thấy cảnh đẹp kỳ ảo, nên đặt tên là Hoa Sơn. Hiện nay, bên trái cửa động có treo một khánh đá “Gia long thập tam niên"; tiếp đó là 3 bia ma nhai khắc trên vách động đã mờ hết chữ.

Ni sư Thích Đàm Thuần, trụ trì chùa và động Hoa Sơn cho biết, chùa và động Hoa Sơn không chỉ là danh thắng nổi tiếng mà trong chiến tranh, còn gắn liền với phong trào đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân tỉnh Ninh Bình.

Cửa động có treo một khánh đá cổ “Gia long thập tam niên".

“Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, động Hoa Sơn được chọn là nơi ở của Bộ chỉ huy 2 chiến dịch lớn là chiến dịch Quang Trung năm 1951 và chiến dịch Tây Nam Ninh Bình năm 1953-1954. Bí thư Tỉnh ủy Ninh Bình khi đó là đồng chí Đỗ Mười đã sống và làm việc nơi đây".

Không những thế nơi đây cũng từng dùng làm trạm giải phẫu tiền phương sơ cứu cho bao thương binh trước khi chuyển đi viện.

Khối nhũ đá hình Phật Thích Ca ngồi thiền ở trong động.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, vũ khí được đưa về chùa cất giấu. Nơi đây cũng được xí nghiệp dược phẩm Ninh Bình chọn làm nơi chế biến thuốc men cung cấp cho chiến trường, chữa bệnh cho người dân.

Trong thư ngày 16/11/1987 gửi các đồng chí trong ban bảo vệ di tích lịch sử thôn Áng Ngũ, xã Ninh Hòa (nay là di tích chùa và động Hoa Sơn), đồng chí Đỗ Mười đã viết: "Di tích Hoa Sơn mãi mãi là một sản phẩm tinh thần mang truyền thống văn hóa và cách mạng của cha ông cho các thế hệ mai sau".

Vào thời Nguyễn, vua Tự Đức, trong chuyến tuần du ra Bắc, có ghé thăm động, thấy cảnh đẹp kỳ ảo nên đặt tên là Hoa Sơn.

Chùa và động Hoa Sơn được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1998.

Trong động còn có khối nhũ đá lớn hình tròn được dân gian truyền tai nhau là đụm vàng, đụm bạc.

Cuối động là lối dẫn ra nhỏ hẹp ở lưng chừng núi.

Trần Nghị