Chuẩn bị đủ chỗ học trước khi phổ cập THPT

Ðiền vào chỗ trống

Theo thống kê của Sở GD&ĐT TPHCM, số học sinh tốt nghiệp lớp 9 năm học 2025-2026 của thành phố trên 169.000, tăng 42.734 học sinh so với năm học trước. Số lượng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 mà các trường THPT công lập của TPHCM đăng kí trên 103.000 em, đáp ứng được 61% chỗ học cho học sinh tốt nghiệp THCS.

Thí sinh thi lớp 10 tại Hà Nội năm 2025. Ảnh: NHƯ Ý

Do vậy, Sở GD&ĐT TPHCM đã chỉ đạo khẩn các cơ sở giáo dục trực thuộc tiếp tục rà soát tiêu chuẩn, tiêu chí về điều kiện cơ sở vật chất, đề xuất nhu cầu mua sắm, sửa chữa, đánh giá lại khả năng tiếp nhận, dựa vào số học sinh lớp 9 theo khu vực để đánh giá và giao chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 công lập đạt 118.356 chỉ tiêu (chiếm tỉ lệ 70% so với học sinh lớp 9 tốt nghiệp).

Câu chuyện rà soát cơ sở vật chất, tìm mọi cách để tăng chỉ tiêu vào các trường THPT công lập tại các thành phố lớn là việc đến hẹn lại lên. Ngành giáo dục đang bị động trước tốc độ tăng số lượng học sinh tốt nghiệp THCS. Dù cố gắng nhưng các thành phố lớn chỉ đáp ứng khoảng 60-65% học sinh vào học các trường THPT công lập. Do vậy, kì thi tuyển sinh lớp 10 luôn là kì thi kinh hoàng. Nếu không có giải pháp từ các cấp quản lí, chuyên gia dự báo sự kinh hoàng này vẫn diễn ra.

TS. Phạm Kim Thư, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ và Quản lí Hữu nghị cho rằng đề xuất tiến tới bắt buộc cả THPT là hướng đi có cơ sở để thảo luận nghiêm túc. Tuy nhiên, ông cho rằng chỉ nên đặt trong lộ trình phát triển giáo dục quốc gia theo từng bước, không nên hiểu là có thể chuyển ngay thành một mệnh lệnh hành chính áp dụng đồng loạt trên toàn quốc. Bởi vì, Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành giáo dục bắt buộc hết THCS, ít nhất 85% người trong độ tuổi hoàn thành THPT và tương đương; đến năm 2035 hoàn thành phổ cập THPT và tương đương.

Trong bối cảnh đó, việc Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5-6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ được xem là bước thể chế hóa quan trọng. Dự thảo xác lập rõ phạm vi giáo dục bắt buộc ở bậc tiểu học và THCS, đồng thời đưa ra các tiêu chuẩn công nhận khá cụ thể ở cấp cá nhân, cấp xã và cấp tỉnh.

Đáng chú ý, với bậc THCS, dự thảo không chỉ dừng ở yêu cầu hoàn thành chương trình mà còn gắn với tiêu chí thanh thiếu niên 15-18 tuổi tiếp tục học ở chương trình phổ thông, giáo dục thường xuyên cấp THPT hoặc giáo dục nghề nghiệp. Theo TS. Phạm Kim Thư, cách thiết kế này cho thấy Nhà nước đang hướng tới mục tiêu bảo đảm học sinh sau lớp 9 không bị rơi khỏi hệ thống giáo dục.

Theo ông Thư, đây chính là nền tảng hợp lí để bàn tiếp về câu chuyện có nên tiến tới bắt buộc cả THPT hay không. Nếu nhìn từ yêu cầu phát triển đất nước, đề xuất này có nhiều điểm tích cực. Thị trường lao động hiện nay đòi hỏi năng lực nền tảng cao hơn trước rất nhiều. Một xã hội hướng tới kinh tế số, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo khó có thể hài lòng với mặt bằng học vấn phổ biến chỉ dừng ở lớp 9. Nghị quyết 71 đặt giáo dục trong vai trò quốc sách hàng đầu, gắn chặt với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, công bằng trong tiếp cận và mục tiêu không để người học bỏ học vì điều kiện tài chính. Vì vậy, xét về triết lý phát triển, nâng dần nghĩa vụ học tập lên trình độ THPT hoặc tương đương là điều phù hợp với quỹ đạo chính sách quốc gia.

Cần lộ trình hợp lí

Việc bắt buộc cả THPT không thể chỉ giải quyết bằng một quy định hành chính. Ông Thư cho rằng, vấn đề quan trọng là hệ thống giáo dục phải có đủ chỗ học và các con đường học tập phù hợp.

Thực tế áp lực thi lớp 10, nhất là ở các đô thị lớn, đang khiến đề xuất này được quan tâm. Nhiều người cho rằng, kì thi vào lớp 10 công lập đang tạo ra căng thẳng lớn cho học sinh 14-15 tuổi, làm gia tăng học thêm, áp lực tâm lí và chi phí gia đình. Thậm chí, không ít người cho rằng đã đến lúc giảm dần tính loại trừ của kì thi này.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào áp lực thi để kết luận nên bắt buộc cả THPT ngay thì sẽ rất dễ giản đơn hóa vấn đề. Bởi lẽ, áp lực lớp 10 ở các thành phố lớn trước hết là bài toán cung-cầu chỗ học. Khi số học sinh muốn vào công lập lớn hơn đáng kể khả năng tiếp nhận của hệ thống công lập, thì dù thi tuyển, xét tuyển hay phân tuyến, cạnh tranh vẫn tồn tại dưới hình thức khác. “Nếu chưa tăng đủ trường lớp, giáo viên, cơ chế hỗ trợ học phí và năng lực hấp thụ của cả công lập, tư thục, giáo dục thường xuyên và giáo dục nghề nghiệp, thì bỏ một kì thi chưa chắc đã giảm được áp lực xã hội”, ông Thư phân tích.

GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Trưởng ban Tuyên giáo T.Ư (nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận T.Ư) cho rằng, sự phát triển của công nghệ, kĩ thuật đòi hỏi trình độ lao động phải nâng cao. Việc phổ cập THPT là cần thiết, phù hợp với yêu cầu trong kỉ nguyên vươn mình. GS. Phạm Tất Dong đề xuất xóa hệ thống trường trung cấp, đưa thành hệ thống trường THPT kĩ thuật. Như vậy, hệ thống THPT có hai nhánh: nhánh THPT kĩ thuật dành cho học sinh có lựa chọn theo học các ngành khoa học, công nghệ kĩ thuật sau này; nhánh THPT còn lại dành cho học sinh lựa chọn các ngành học còn lại.

Trước áp lực của kì thi lớp 10 như hiện nay tại các thành phố lớn, ông Dong cho rằng chính sách phân luồng không phù hợp bởi gây ra nhiều hệ lụy khi đưa ra các chỉ số cứng nhắc và áp dụng đồng loạt giữa các vùng miền.

NGHIÊM HUÊ