Chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới (Kỳ 1): Bước phát triển mới trong tư duy xây dựng con người

Đáng chú ý, những định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW cũng đang nhanh chóng được triển khai thành chương trình hành động. Mới đây, ngày 2/7/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 1189/QĐ-TTg về Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.

Đây có thể xem là bước chuyển quan trọng từ nhận thức và định hướng trong các văn kiện của Đảng sang tổ chức thực hiện trên thực tiễn, tạo tiền đề để các hệ giá trị thực sự thấm sâu vào đời sống xã hội.

Đây cũng là những nội dung được nhiều nhà khoa học tập trung phân tích tại Hội thảo khoa học quốc gia "Phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Lý luận và thực tiễn tiếp cận từ Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị", do Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức gần đây tại Hà Nội.

Từ các tham luận khoa học tại hội thảo cùng những văn kiện và tài liệu nghiên cứu liên quan, loạt bài này sẽ làm rõ giá trị lý luận, yêu cầu thực tiễn và những giải pháp thực hiện chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW.

Khối đại diện 54 dân tộc Việt Nam diễu hành trên Quảng trường Ba Đình tại Lễ kỷ niệm, diễu binh, diễu hành lịch sử 80 năm Quốc khánh 2/9. Ảnh: TTXVN

Một quá trình phát triển tư duy lý luận

Nghị quyết 80-NQ/TW đưa ra yêu cầu: "Triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa (dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học), hệ giá trị quốc gia (hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc), hệ giá trị gia đình (ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh), chuẩn mực con người Việt Nam (yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo). Kết hợp nhuần nhuyễn giữa giá trị truyền thống với giá trị hiện đại, dân tộc với quốc tế, góp phần quan trọng phát triển toàn diện con người, đạo đức xã hội và phẩm cách quốc gia trong kỷ nguyên mới".

Việc Nghị quyết 80-NQ/TW xác định chuẩn mực con người Việt Nam gồm 8 giá trị cốt lõi: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo là một bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng về xây dựng con người. Để thấy đầy đủ ý nghĩa của bước phát triển này, cần đặt Nghị quyết 80-NQ/TW trong tiến trình nhận thức xuyên suốt của Đảng về vị trí, vai trò của con người đối với sự phát triển đất nước.

Ngay từ Đại hội VIII (1996), Đảng đã đặt ra nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, tình cảm và lối sống; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu hình thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới.

Đến Đại hội X (2006), yêu cầu này được phát triển thành nhiệm vụ "hoàn thiện hệ giá trị mới của con người Việt Nam", gắn với việc bồi dưỡng các giá trị văn hóa trong thanh niên, học sinh, sinh viên...

Đại hội XI (2011) và XII (2016) tiếp tục nhấn mạnh nhiệm vụ đúc kết, xây dựng hệ giá trị chung của người Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, từng bước làm rõ hơn yêu cầu xây dựng con người đáp ứng những biến đổi của đất nước và thời đại.

Một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt trong tiến trình này, đó là Nghị quyết 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

Cụ thể, trong Nghị quyết 33-NQ/TW, ở phần II. Quan điểm (mục 3), Đảng ta xác định: "Trong xây dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: Yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo". Cũng trong phần III. Nhiệm vụ (mục 1), Nghị quyết yêu cầu: "Chăm lo xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, trọng tâm là bồi dưỡng tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, đạo đức, lối sống và nhân cách"; đồng thời "Đúc kết và xây dựng hệ giá trị chuẩn của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế".

Có thể nói, Nghị quyết 33-NQ/TW đã đặt nền móng quan trọng cho tư duy xây dựng hệ giá trị và chuẩn mực con người trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Trên nền tảng đó, Đại hội XIII (2021) tiếp tục phát triển nhận thức về xây dựng con người theo hướng toàn diện và hệ thống hơn. Trong Báo cáo chính trị, Đảng ta yêu cầu "tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới".

Đồng thời, Đại hội XIII còn nhấn mạnh tăng cường giáo dục lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc, truyền thống và lịch sử dân tộc, ý thức trách nhiệm xã hội cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thanh niên; cũng như nhấn mạnh yêu cầu xây dựng con người Việt Nam thời đại mới trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại.

Phát triển quan điểm của Đại hội XIII, vấn đề xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam gắn với xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị gia đình tiếp tục được khẳng định và nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội XIV (2026) với chủ trương: "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam".

Từ đây, có thể nhận thấy vấn đề xây dựng con người Việt Nam đã được đặt trong một tầm nhìn phát triển toàn diện, hệ thống và gắn chặt với yêu cầu thực tiễn của đất nước trong kỷ nguyên mới. Đây không chỉ là sự tiếp nối về mặt tư duy từ các kỳ Đại hội trước, mà còn là bước phát triển về chất trong nhận thức lý luận của Đảng, tạo tiền đề trực tiếp để Nghị quyết 80-NQ/TW hoàn thiện và cụ thể hóa hệ thống các giá trị.

Đối với người Việt Nam, Tết Nguyên đán là dịp mọi người trong gia đình sum vầy bên nhau, tận hưởng niềm vui đoàn viên. Ảnh: TTXVN

Vừa có tính kế thừa, vừa có tính phát triển

Theo TS Lê Thị Cúc (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội), từ Nghị quyết 33-NQ/TW đến Văn kiện Đại hội XIII của Đảng và Nghị quyết 80-NQ/TW, quan điểm của Đảng về xây dựng con người Việt Nam cho thấy quá trình phát triển vừa có tính liên tục, nhất quán, vừa có sự bổ sung, hoàn thiện ngày càng rõ nét.

Trong đó, tính kế thừa thể hiện ở việc Đảng luôn đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Tính phát triển thể hiện ở chỗ nhận thức về vai trò của con người ngày càng được cụ thể hóa hơn trên các phương diện hệ giá trị, chuẩn mực nhân cách, khát vọng phát triển đất nước và các điều kiện bảo đảm cho quá trình xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.

Cụ thể, tính kế thừa trong quan điểm của Đảng về xây dựng con người Việt Nam được thể hiện trước hết ở sự ổn định của 3 luận điểm nền tảng: Coi con người là trung tâm của phát triển; nhấn mạnh việc phát huy các giá trị truyền thống, bồi dưỡng phẩm chất cốt lõi của con người Việt Nam; đề cao vai trò của môi trường văn hóa trong quá trình hình thành nhân cách, lối sống. Chính những nội dung có tính xuyên suốt này tạo nên nền tảng tư tưởng để Đảng ta tiếp tục bổ sung, phát triển quan điểm về xây dựng con người Việt Nam trong bối cảnh mới.

Trên nền tảng đó, Nghị quyết 80-NQ/TW đã tạo nên bước phát triển mới về lý luận và định hướng thực tiễn. Theo TS Cúc, Nghị quyết nêu rõ việc phát triển toàn diện văn hóa, con người Việt Nam phải dựa trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam; đồng thời phát huy truyền thống yêu nước, bản lĩnh, trí tuệ, tinh thần tự chủ, tự cường dân tộc, đề cao đạo đức, tài năng, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến.

Như vậy, điều được kế thừa xuyên suốt ở đây là yêu cầu xây dựng con người Việt Nam trên cơ sở phát huy các giá trị bền vững của dân tộc, đồng thời tiếp thu những giá trị tiến bộ của thời đại.

Về tính phát triển, chuyên gia này cho rằng, đó là sự bổ sung, mở rộng và cụ thể hóa quan điểm của Đảng về xây dựng con người Việt Nam cho phù hợp với bối cảnh mới của đất nước.

Nếu như Nghị quyết 33-NQ/TW đặt nền tảng quan trọng cho tư duy xây dựng con người Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế thì Văn kiện Đại hội XIII và đặc biệt là Nghị quyết 80-NQ/TW đã phát triển tư duy này theo hướng đầy đủ hơn về nội hàm giá trị, rõ hơn về chuẩn mực con người, đồng bộ hơn về hệ thống các hệ giá trị và sát hơn với những điều kiện của thời đại mới như đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và không gian số.

Sự phát triển trong các văn kiện của Đảng về xây dựng con người Việt Nam thể hiện trên ít nhất 4 phương diện: Từ phát triển con người toàn diện đến xác lập hệ giá trị và chuẩn mực cụ thể hơn; từ nhấn mạnh phẩm chất đạo đức đến mở rộng sang năng lực, kỹ năng, sáng tạo và trách nhiệm xã hội; từ cách tiếp cận tương đối phân tán đến cách tiếp cận đồng bộ giữa các hệ giá trị; và từ yêu cầu phát triển bền vững đến yêu cầu thích ứng với hội nhập, chuyển đổi số và không gian số.

Chương trình nghệ thuật chào mừng tại Lễ Kỷ niệm, diễu binh, diễu hành 80 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Ảnh: TTXVN

Những điểm phát triển này cho thấy sự vận động của nhận thức lý luận của Đảng ngày càng sát hơn với yêu cầu phát triển đất nước trong thời đại mới.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Thị Kim Liên (Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị khu vực II) cho rằng, hành trình từ Nghị quyết 33-NQ/TW đến Nghị quyết 80-NQ/TW đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc trong tư duy lý luận của Đảng, chuyển dịch từ việc liệt kê các đặc tính cá nhân rời rạc sang xây dựng hệ thống 4 trụ cột giá trị đồng bộ: Quốc gia, văn hóa, gia đình và chuẩn mực con người.

Theo bà, nếu như Nghị quyết 33-NQ/TW là viên gạch đầu tiên xây dựng nền móng về văn hóa và con người trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, thì Nghị quyết 80-NQ/TW (cùng với tinh thần Đại hội XIII, XIV của Đảng) đã tạo nên một bước phát triển quan trọng về tư duy lý luận. Đây là giai đoạn Đảng ta xác lập một tầm nhìn xa hơn, gắn liền với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ 21.

Cụ thể, 1 trong những bước phát triển mới của Nghị quyết 80-NQ/TW đó là sự chuyển dịch từ "đặc tính cá nhân" sang "hệ thống giá trị" tổng thể. Đây là nội dung cốt lõi thể hiện sự phát triển vượt bậc về mặt lý luận. Nếu trước đây chúng ta tập trung xây dựng các đặc tính cá nhân rời rạc, thì nay Đảng ta đã cụ thể hóa thành 4 hệ giá trị đan xen, bổ trợ lẫn nhau và nhiệm vụ đặt ra cần phải triển khai đồng bộ: Hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.

"Việc cấu trúc hóa này giúp cách tiếp cận trở nên đồng bộ. Con người Việt Nam giờ đây không chỉ được soi chiếu bởi đạo đức cá nhân, mà còn được đặt trong mối quan hệ với gia đình, văn hóa dân tộc và vận mệnh quốc gia" - TS Liên nhấn mạnh - "Điều này tạo ra một "màng lọc" giá trị đa tầng, giúp cá nhân vững vàng hơn trước những biến động phức tạp của thời đại".

Như phân tích, chuyên gia này cũng khẳng định: Sự phát triển từ Nghị quyết 33-NQ/TW đến Nghị quyết 80-NQ/TW là một quá trình tất yếu, đi từ cụ thể đến hệ thống, từ định hướng đến chiến lược.