Chuẩn OCOP mở lối nâng tầm du lịch cộng đồng Việt Nam

Chuẩn hóa nâng cao giá trị điểm đến

Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm mỗi xã một sản phẩm (OCOP), tiếp tục xác định dịch vụ du lịch cộng đồng, sinh thái và điểm du lịch là một trong sáu nhóm sản phẩm tham gia đánh giá.

Trong nhiều năm qua, du lịch cộng đồng từng bước trở thành một hướng phát triển giàu tiềm năng khi vừa khai thác hiệu quả tài nguyên bản địa vừa góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và gìn giữ những giá trị văn hóa đặc trưng của từng vùng miền trên cả nước.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước hiện có hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn nhưng mới chỉ hơn 200 sản phẩm OCOP về dịch vụ du lịch cộng đồng và điểm du lịch được công nhận đạt từ 3 sao trở lên.

Bộ tiêu chí đánh giá OCOP gồm ba nhóm với tổng điểm tối đa 100

Khoảng cách giữa số lượng mô hình đang hoạt động với số sản phẩm được công nhận cho thấy dư địa phát triển còn rộng mở, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về chuẩn hóa để nâng cao chất lượng và tạo dựng niềm tin đối với du khách.

Trong bối cảnh đó, việc ban hành Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP được xem là bước đi quan trọng nhằm định hình mặt bằng chất lượng chung, giúp các địa phương có căn cứ rà soát và hoàn thiện sản phẩm một cách bài bản hơn.

Theo Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg, sản phẩm OCOP phải là sản phẩm đặc sản, đặc sắc, có nguồn gốc và mang đặc trưng của địa phương, được sản xuất theo tiêu chuẩn gắn với các giá trị văn hóa truyền thống, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội.

Bộ tiêu chí đánh giá gồm ba nhóm với tổng điểm tối đa 100, trong đó sản phẩm và sức mạnh cộng đồng chiếm 40 điểm, khả năng tiếp thị chiếm 25 điểm, còn chất lượng sản phẩm chiếm 35 điểm để làm căn cứ phân hạng.

Sản phẩm đạt từ 90 -100 điểm được công nhận OCOP 5 sao, từ 70 đến dưới 90 điểm đạt 4 sao, còn từ 50 đến dưới 70 điểm được công nhận OCOP 3 sao theo quy định mới.

Nếu trước đây nhiều điểm đến chủ yếu được biết đến nhờ cảnh quan đẹp hoặc những giá trị sẵn có của thiên nhiên thì nay việc được công nhận OCOP đòi hỏi nhiều hơn thế, từ năng lực quản trị, chất lượng dịch vụ đến khả năng phát huy vai trò của cộng đồng địa phương.

Điểm đáng chú ý của bộ tiêu chí nằm ở việc xem sức mạnh cộng đồng là một thành tố quan trọng trong quá trình đánh giá, qua đó khẳng định người dân giữ vai trò trung tâm đối với sự phát triển của du lịch cộng đồng trong giai đoạn mới.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh xu hướng phát triển du lịch hiện đại khi du khách ngày càng quan tâm nhiều hơn đến trải nghiệm, đến câu chuyện văn hóa và những giá trị bản địa thay vì chỉ lựa chọn điểm đến dựa trên cảnh quan.

Bởi vậy, bản sắc văn hóa không còn là yếu tố bổ trợ mà dần trở thành giá trị cốt lõi quyết định sức hấp dẫn của sản phẩm, góp phần tạo nên dấu ấn riêng và nâng cao khả năng cạnh tranh giữa các điểm đến.

Du khách ngày càng quan tâm nhiều hơn đến trải nghiệm, đến câu chuyện văn hóa và những giá trị bản địa thay vì chỉ lựa chọn điểm đến dựa trên cảnh quan

Mỗi ngôi nhà truyền thống, mỗi nghề thủ công, mỗi lễ hội, tập quán hay món ăn địa phương đều có thể trở thành một phần của hành trình trải nghiệm nếu được tổ chức khoa học, gìn giữ đúng giá trị và giới thiệu bằng những câu chuyện giàu bản sắc.

Đó cũng là lý do nhiều địa phương đã chuyển hướng từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang khai thác chiều sâu văn hóa, lấy chính đời sống cộng đồng làm nền tảng để xây dựng sản phẩm du lịch có khả năng phát triển lâu dài.

Bản sắc văn hóa tạo sức cạnh tranh bền vững

Trong dòng chảy ấy, nhiều điểm đến đã lựa chọn cách phát triển dựa trên những giá trị vốn có của cộng đồng thay vì chạy theo các công trình quy mô lớn hay những sản phẩm mang tính trình diễn, qua đó tạo nên bản sắc riêng và sức hút bền vững.

Làng văn hóa Thái Hải (xã Tân Cương) của tỉnh Thái Nguyên là một trong những điểm đến phát triển theo hướng đó khi gìn giữ không gian nhà sàn, nếp sống, phong tục, nghề truyền thống và đời sống văn hóa của cộng đồng như một phần sinh hoạt hằng ngày.

Đến với Thái Hải, du khách không chỉ tham quan mà còn có cơ hội hòa mình vào nhịp sống của người dân, cảm nhận văn hóa qua từng bữa cơm, nếp nhà, tiếng nói, phong tục và những công việc diễn ra trong đời sống thường nhật.

Bản làng Thái Hải (xã Tân Cương) hiện vẫn gìn giữ được nét văn hóa đặc trưng

Chính sự mộc mạc và chân thực ấy tạo nên giá trị khác biệt của điểm đến, bởi trải nghiệm được hình thành từ đời sống tự nhiên của cộng đồng thay vì những hoạt động được dàn dựng chỉ để phục vụ khách tham quan.

Điều quan trọng hơn là quá trình phát triển du lịch vẫn gắn với việc gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống, tạo động lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn bản sắc trong khi vẫn có thêm cơ hội nâng cao thu nhập từ hoạt động du lịch.

Đó cũng là tinh thần mà chương trình OCOP hướng đến khi coi cộng đồng là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và phát triển sản phẩm, giúp giá trị văn hóa trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế một cách bền vững.

Một sản phẩm được đánh giá cao phải bảo đảm sự đồng bộ từ khâu đón tiếp, trải nghiệm, vệ sinh môi trường đến khả năng quảng bá, kết nối thị trường và duy trì những giá trị đặc trưng của địa phương trong suốt quá trình khai thác.

Đáng chú ý, Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg quy định việc thu hồi chứng nhận đối với sản phẩm OCOP không còn đáp ứng các tiêu chí, qua đó tạo cơ chế giám sát thường xuyên thay vì chỉ đánh giá tại một thời điểm.

Quy định này góp phần nâng cao trách nhiệm của các chủ thể phát triển sản phẩm, bởi việc giữ vững chất lượng sẽ trở thành yêu cầu xuyên suốt nếu muốn duy trì uy tín và giá trị của thương hiệu OCOP.

Một điểm đến sẽ gia tăng sức hấp dẫn khi được kết nối với các sản phẩm OCOP khác của địa phương, kết hợp cùng làng nghề, nông nghiệp, ẩm thực và những giá trị văn hóa đặc sắc để hình thành chuỗi trải nghiệm phong phú.

Sự liên kết ấy không chỉ mở rộng không gian du lịch mà còn tạo điều kiện để các sản phẩm địa phương tiếp cận du khách thuận lợi hơn, góp phần nâng cao giá trị nông sản, sản phẩm thủ công và dịch vụ của cộng đồng.

Quá trình phát triển du lịch vẫn gắn với việc gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống

Cùng với liên kết vùng, việc ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, xây dựng bản đồ số, phát triển hệ thống thông tin và truyền thông trên nền tảng số cũng trở thành yêu cầu tất yếu đối với các điểm đến hiện nay.

Song song với đó, việc giữ gìn cảnh quan, bảo vệ môi trường, quản lý rác thải và duy trì tiêu chuẩn xanh sẽ góp phần nâng cao hình ảnh điểm đến, đáp ứng xu hướng lựa chọn của nhiều nhóm khách trong giai đoạn mới.

Mỗi địa phương có thể sở hữu những điều kiện tự nhiên khác nhau nhưng đều có cơ hội tạo dựng thương hiệu nếu biết phát huy giá trị văn hóa, xây dựng sản phẩm đặc trưng và đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Bộ tiêu chí OCOP mới vì thế không chỉ mở thêm một cơ chế đánh giá sản phẩm mà còn tạo nền tảng để du lịch cộng đồng Việt Nam chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chú trọng chiều sâu, lấy chất lượng, văn hóa và cộng đồng làm động lực cho hành trình phát triển bền vững.