Chung tay bảo vệ nguồn tài nguyên nước

Hồ Pá Khoang cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp khu vực lòng chảo Mường Thanh.

Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có 1.100 công trình thủy lợi, gồm 14 hồ chứa nước, 967 công trình đập dâng, kênh mương, 5 trạm bơm và 114 cống. Các công trình này giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp - lĩnh vực là trụ cột kinh tế của tỉnh. Hiện 14 hồ chứa trên địa bàn đã đưa vào khai thác với tổng dung tích ứng với mực nước dâng bình thường đạt hơn 67,6 triệu m3. Tính đến giữa tháng 4/2026, tổng dung tích hữu ích tích trữ đạt khoảng 36,43 triệu m3, tương đương 54% dung tích hữu ích thiết kế. Nguồn nước cơ bản đáp ứng nhu cầu tưới tiêu cho vụ đông xuân 2025 - 2026 và chuẩn bị tích nước cho mùa mưa năm nay. Ngoài 2 hồ chứa cơ bản đã thi công hoàn thành là hồ Ẳng Cang và Huổi Trạng Tai với tổng dung tích thiết kế 6,954 triệu m3; còn 2 hồ chứa đang đẩy nhanh tiến độ thi công (Nậm Là, Bản Phủ) nhằm tăng khả năng điều tiết và dự trữ nguồn nước phục vụ sản xuất.

Tại khu vực trung tâm của tỉnh gồm 2 phường Điện Biên Phủ, Mường Thanh và các xã: Thanh Nưa, Thanh An, Thanh Yên, Sam Mứn, nguồn nước sản xuất chủ yếu được cung cấp từ các hồ chứa như Pá Khoang, Nậm Khẩu Hú, Nậm Ngám - Pu Nhi, Huổi Phạ, Pe Luông, Huổi Trạng Tai, Hồng Khếnh, Bồ Hóng... Đây là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của lòng chảo Điện Biên, có diện tích lúa lớn, nên yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước luôn được đặt lên hàng đầu. Trong mùa cạn vừa qua, cơ bản các hồ cung cấp đủ nước cho sản xuất, sinh hoạt ở khu vực lòng chảo.

Không chỉ phục vụ hoạt động sản xuất nông, công nghiệp, tài nguyên nước còn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm đời sống và sức khỏe của người dân. Hiện toàn tỉnh có 10 công trình cấp nước tập trung tại các đô thị trên địa bàn tỉnh với tổng công suất thiết kế hơn 30.000m3/ngày đêm. Hai doanh nghiệp cấp nước đô thị là Công ty Cổ phần Cấp nước Điện Biên và Công ty TNHH Quang Phúc Điện Biên, vận hành 10 nhà máy cấp nước. Trong khi đó, khu vực nông thôn hiện có 1.030 công trình cấp nước sinh hoạt tập trung. Tuy nhiên, số công trình hoạt động bền vững mới chỉ chiếm 2,62% (27 công trình); còn hơn 20% công trình không hoạt động do đã hết niên hạn sử dụng, đang chờ thanh lý, xóa tên.

Hiện nay, UBND tỉnh đã cấp giấy phép khai thác sử dụng nước cho 13 công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn với tổng lưu lượng 1.948,61m3/ngày đêm. Việc cấp phép không chỉ góp phần quản lý chặt chẽ hoạt động khai thác tài nguyên nước, mà còn bảo đảm nguồn nước phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân khu vực nông thôn theo đúng quy định. Qua đó, từng bước nâng cao chất lượng dịch vụ cấp nước, hạn chế tình trạng khai thác tự phát, sử dụng nước thiếu kiểm soát, hướng tới mục tiêu khai thác bền vững và bảo vệ lâu dài nguồn tài nguyên nước trên địa bàn.

Mặc dù tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước hợp vệ sinh đạt 96,89%, nhưng tỷ lệ sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn mới chỉ hơn 20%. Khoảng cách lớn này cho thấy còn nhiều thách thức trong việc nâng cao chất lượng nước sinh hoạt cho người dân khu vực vùng sâu, vùng cao.

Đặc biệt, dưới tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai nên nguồn nước tại các khe suối bị cạn kiệt, nhiều xã vùng cao thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng vào mùa khô. Tình trạng nắng nóng và hạn hán kéo dài làm cạn kiệt nguồn nước; thiên tai lũ lụt xuất hiện với diễn biến thất thường đang đặt ra những thách thức không nhỏ cho công tác quản lý tài nguyên nước. Nhu cầu sử dụng ngày càng tăng, nguy cơ ô nhiễm môi trường gây suy giảm chất lượng nguồn nước do các hoạt động sản xuất, chăn nuôi, xả rác bừa bãi, hoạt động san lấp mặt bằng... cũng là vấn đề đáng lo ngại

Hoạt động chế biến nông sản phát sinh lượng lớn chất hữu cơ chưa qua xử lý ra môi trường làm suy giảm chất lượng nguồn nước mặt, gây ô nhiễm sông, suối, phát sinh mùi hôi thối, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và đời sống người dân. Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, phần lớn các hoạt động trên chủ yếu xuất phát từ các hộ dân, không có các công trình và biện pháp xử lý chất thải trước khi xả ra môi trường. Trong khi đó, tỉnh chưa hình thành được các khu chế biến dong riềng hay khu chăn nuôi tập trung để kiểm soát đồng bộ vấn đề môi trường.

Hiện toàn tỉnh có 57 công trình được cấp phép khai thác tài nguyên nước, gồm 23 công trình thủy điện, 8 hồ chứa thủy lợi, 10 công trình cấp nước sinh hoạt đô thị, 13 công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn và 3 nhà máy, cơ sở sản xuất. Tỉnh cũng đã phê duyệt danh mục 90 nguồn nước nội tỉnh; đồng thời, có 15 nguồn nước mặt liên tỉnh được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Trên cơ sở các kịch bản nguồn nước mùa cạn của lưu vực sông Hồng - Thái Bình và lưu vực sông Mã, UBND tỉnh đã ban hành các kế hoạch khai thác, sử dụng tài nguyên nước phù hợp với tình hình thực tế. Theo Công văn số 4600/BNNMT-TNN ngày 11/5/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Điện Biên nằm trong nhóm 24 tỉnh, thành phố cần chủ động ứng phó trong mùa cạn năm 2026.

Để bảo vệ tài nguyên nước lâu dài, tỉnh xác định cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp với kế hoạch khai thác sử dụng nước phù hợp với khu vực đô thị, khu vực nông thôn, phục vụ sản xuất nông nghiệp và điện. Ưu tiên xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung tại các khu công nghiệp, khu đô thị; tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác, sử dụng nước tại các công trình thủy điện, nhà máy và cơ sở sản xuất. Cùng với đó là đẩy mạnh tuyên truyền vận động người dân phân loại rác tại nguồn, không xả thải trực tiếp xuống ao hồ, sông suối; bảo vệ và phát triển rừng đầu nguồn nhằm giữ nước, chống xói mòn và duy trì ổn định nguồn sinh thủy tự nhiên.

Để đảm bảo nước sinh hoạt khu vực đô thị, cung cấp đủ nhu cầu sử dụng nước của cơ quan, tổ chức và người dân; không để xảy ra tình trạng thiếu nước dài ngày, khối lượng lớn, sẽ thường xuyên kiểm tra, bảo trì, bảo dưỡng các trạm cấp nước sinh hoạt đô thị đảm bảo vận hành thường xuyên, liên lục, không bị hỏng hóc, gián đoạn hoặc rò rỉ, thất thoát, lãnh phí nước. Tăng cường kiểm tra vệ sinh, khơi thông các nguồn nước đảm bảo lưu thông dòng chảy, hạn chế thất thoát nước. Thực hiện tìm kiếm, bổ sung các nguồn nước để bổ sung lượng nước thiếu hụt, nhất là trạm cấp nước có khả năng xảy ra tình trạng thiếu nước như nhà máy nước trung tâm xã Na Sang, Nà Hỳ để bổ sung khối lượng nước thiếu hụt, đặc biệt là trong mùa khô.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, tài nguyên nước không còn là nguồn tài nguyên vô tận. Với tỉnh Điện Biên, nơi sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và phát triển kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nước tự nhiên, do đó việc quản lý, khai thác hợp lý và bảo vệ hiệu quả tài nguyên nước không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ lâu dài.