Chuyển đổi cây trồng-hướng thoát nghèo ở vùng núi

Từ đất bạc màu đến những vườn cây cho thu nhập

Trên diện tích 2ha của gia đình ở thôn Trùm, xã A Dơi, anh Hồ Ai Béc đang tranh thủ trồng dặm những cây cà phê mít mới vào những khoảng đất còn trống. Đây là diện tích trước đây gia đình anh chủ yếu trồng sắn. Sau nhiều năm canh tác, đất bạc màu, trong khi giá sắn và hiệu quả sản xuất không còn như trước, anh Béc quyết định chuyển sang trồng cà phê.

Anh Hồ Ai Béc (ngoài cùng bên trái) trồng dặm cà phê mít trên diện tích 2ha của gia đình ở thôn Trùm, xã A Dơi - Ảnh N.B

Theo anh, cà phê tuy phải mất khoảng 4 năm chăm sóc ban đầu mới đến kỳ thu hoạch nhưng có thời gian khai thác dài, công chăm sóc và thu hoạch thuận lợi hơn. Gia đình anh hiện có 2ha cà phê đã cho thu hoạch và tiếp tục ươm thêm khoảng 500 cây để trồng mới, trồng dặm trong vụ mùa này.

“Trồng cà phê thì thu hoạch lâu dài hơn. Khi giá cà phê tăng thì giá trị thu được trên diện tích sản xuất cũng tăng theo”, anh Hồ Ai Béc chia sẻ. Từ thực tế sản xuất, anh Béc cho rằng để cây trồng lâu năm phát huy hiệu quả, người dân phải đầu tư và chăm sóc đúng kỹ thuật, từ chuẩn bị đất, bón phân, rải vôi đến tỉa cành, chăm sóc sau thu hoạch.

Không chỉ gia đình anh Béc, tại thôn A Dơi Đớ, xã A Dơi, nhiều hộ dân cũng đang thay đổi cách lựa chọn cây trồng. Ông Hồ Đăng Nghĩa, Trưởng thôn A Dơi Đớ cho biết, khi cây sắn giảm giá, sâu bệnh xuất hiện, người dân đã từng bước chuyển sang trồng cà phê, cao su, tiêu và tràm. Thôn hiện có 172 hộ, tổng diện tích đất sản xuất hơn 300ha; riêng cây cao su có 142 hộ tham gia. Khoảng 3 năm trở lại đây, giá cao su tăng đã giúp nhiều hộ có thêm thu nhập, một số hộ thoát nghèo, vươn lên khá giả.

Tuy vậy, theo ông Nghĩa, để người dân mạnh dạn chuyển đổi và duy trì những cây trồng mới, cần tiếp tục hỗ trợ về giống, vốn và khoa học kỹ thuật. Đây là những yếu tố quan trọng để người dân không chỉ thay đổi cây trồng mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất.

Nâng giá trị trên cùng đơn vị diện tích

Ở A Dơi, chuyển đổi cây trồng đang dần trở thành hướng phát triển kinh tế được địa phương xác định rõ, thay vì chỉ là lựa chọn riêng lẻ của từng hộ dân.

Ông Nguyễn Đăng Thái, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã A Dơi cho biết, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định phát triển kinh tế là nhiệm vụ trọng tâm, trong đó kinh tế nông nghiệp được xem là “bệ đỡ” của nền kinh tế. Vì vậy, việc chuyển đổi những diện tích cây trồng bạc màu, kém hiệu quả sang các loại cây phù hợp, có giá trị cao hơn được chú trọng.

Cao su, cà phê mít và tràm được lựa chọn dựa trên đặc điểm đất đai, khí hậu của từng khu vực. Tràm được tập trung ở những khu vực đồi trọc để phủ xanh đất trống; cà phê mít hướng vào những diện tích đất bạc màu; trong khi cao su đang hình thành vùng sản xuất cho thu hoạch. Riêng xã A Dơi hiện có 610ha cao su đã cho thu hoạch.

Trồng tràm vừa phủ xanh đất trống vừa mở thêm hướng sinh kế cho người dân vùng núi - Ảnh N.B

Hiệu quả của chuyển đổi cây trồng cũng được thể hiện qua công tác giảm nghèo. Năm 2025, tỉ lệ hộ nghèo của xã A Dơi giảm 7,9%. Theo ông Thái, cùng với các mô hình kinh tế khác, chuyển đổi cây trồng đã góp phần cải thiện đời sống, tăng số hộ khá và số hộ thoát nghèo qua từng năm. Địa phương cũng đang hướng đến đa dạng hóa sinh kế, kết hợp cây lâu năm với cây ngắn ngày như cây họ đậu, cây ngô và phát triển chăn nuôi lợn bản địa, bò nhốt kết hợp trồng cỏ.

Từ thực tế này có thể thấy, chuyển đổi cây trồng ở miền núi không đơn thuần là thay cây này bằng cây khác mà quan trọng hơn là lựa chọn loại cây phù hợp với đất đai, khí hậu, thị trường và khả năng đầu tư của người dân. Qua đó, nâng giá trị trên một đơn vị diện tích và tạo nguồn thu ổn định hơn. Ở quy mô rộng hơn, câu chuyện chuyển đổi cây trồng vùng núi đang gắn với việc phát triển những cây trồng chủ lực có khả năng hình thành vùng hàng hóa. Cà phê là một trong những ví dụ rõ nét.

Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cà phê là một trong ba cây công nghiệp chủ lực của tỉnh, tạo sinh kế cho hàng nghìn hộ dân vùng phía Tây Nam; đồng thời góp phần hình thành các vùng sản xuất hàng hóa, thúc đẩy kinh tế hợp tác, kinh tế trang trại và các hoạt động thu mua, sơ chế, chế biến.

Hiện, vùng cà phê của tỉnh có khoảng 3.900ha, tập trung tại các xã Khe Sanh, Tân Lập, Hướng Tân, Hướng Phùng và A Dơi. Ngành Nông nghiệp định hướng tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, phát triển vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng các quy trình canh tác bền vững, tăng cường khoa học công nghệ, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc.

Theo bà Hồ Thị Thúy Vinh, Chủ tịch UBND xã Tân Lập, địa phương đang xác định cà phê và tiêu là những cây trồng chủ lực; đồng thời xây dựng kế hoạch hỗ trợ người dân có phương án chuyển đổi cây trồng phù hợp. Địa phương tập trung tập huấn, đề xuất hỗ trợ giống và các giải pháp tăng năng suất. Điều đó cho thấy, chuyển đổi cây trồng ở vùng núi không thể chỉ dừng ở việc “trồng cây gì có giá”. Để một loại cây thực sự trở thành sinh kế bền vững, người dân cần được hỗ trợ từ giống, vốn, kỹ thuật đến thị trường.

Những câu chuyện từ A Dơi hay Tân Lập cho thấy chuyển đổi cây trồng đang mở ra một hướng đi mới cho sản xuất nông nghiệp vùng núi. Để hướng đi này thực sự bền vững, cây giống, vốn, kỹ thuật và đầu ra vẫn là những điều kiện then chốt. Khi người dân có cây trồng phù hợp để bám đất, có kỹ thuật để sản xuất, có vốn đầu tư và thị trường tiêu thụ ổn định, mỗi mảnh đất vùng cao không chỉ tạo ra một mùa vụ mà có thể trở thành nền tảng cho một sinh kế lâu dài, góp phần giảm nghèo bền vững và nâng cao đời sống người dân trong tương lai.