Chuyển đổi giao thông xanh: Từ những bước đi đầu tiên đến một hệ sinh thái mới

Nhưng kết quả 4 năm qua cũng cho thấy yêu cầu lớn hơn: Chuyển đổi xanh không thể chỉ là thay phương tiện, mà phải hình thành một hệ sinh thái đồng bộ giữa phương tiện, hạ tầng và năng lượng.

Hạ tầng trạm sạc cho xe điện ngày càng được "phủ sóng" rộng rãi, đặc biệt là ở Hà Nội. Ảnh: Lê Khánh

Những con số biết nói

Sau 4 năm thực hiện chương trình, cả nước đã có 15.024 trạm/cổng sạc, gồm 5.331 điểm sạc nhanh và 9.693 điểm sạc chậm, hiện diện tại 34/34 tỉnh, thành phố. Trên mạng lưới cao tốc, quốc lộ, hạ tầng sạc đã có mặt tại 125/215 tuyến. Đây là dấu hiệu rõ cho thấy quá trình xanh hóa giao thông đã chuyển từ giai đoạn khởi động sang hình thành hạ tầng phục vụ trên diện rộng.

Cùng với hạ tầng, hệ thống chính sách, pháp luật và tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến giao thông xanh cũng từng bước được hoàn thiện. Đến nay, 5 luật chuyên ngành và môi trường, 9 nghị định, quyết định, thông tư, chỉ thị đã được ban hành; cùng với đó là 28 tiêu chuẩn Việt Nam liên quan đến hệ sinh thái xe điện và 2 quy chuẩn kỹ thuật trọng tâm về hạ tầng sạc.

Những con số về phương tiện cũng cho thấy tốc độ chuyển đổi đáng chú ý. Trong giao thông đô thị, cả nước có 1.946 xe buýt điện trên tổng số 8.428 xe, đạt tỷ lệ 23,1%. Riêng Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh có 1.849 xe buýt điện trong tổng số 4.642 xe. Đối với taxi, 61.171 trong tổng số 86.274 xe đã chuyển sang sử dụng điện, tương đương 70,9%.

Hà Nội là một trong những địa phương có tốc độ chuyển đổi rõ nét. Hệ thống hạ tầng phục vụ xe buýt điện đã có 13 depot, phục vụ 717 xe buýt điện và 41 tuyến.

Hà Nội là địa phương đi đầu cả nước về phát triển xe buýt điện. Ảnh: Transerco

Những con số ấy cho thấy xe điện không còn là một bộ phận mang tính thử nghiệm. Từ xe buýt, taxi đến phương tiện cá nhân, quá trình điện hóa đang tạo ra những thay đổi ngày càng rõ trên đường phố.

Theo bà Nguyễn Thị Phương Hiền, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), kết quả 4 năm triển khai không chỉ nằm ở số phương tiện sử dụng năng lượng xanh. Một chuyển biến quan trọng là yêu cầu chuyển đổi xanh đã từng bước được tích hợp vào hệ thống pháp luật, quy hoạch kết cấu hạ tầng giao thông và quy hoạch năng lượng.

Tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, chính sách cũng bắt đầu chuyển từ định hướng sang những công cụ quản lý cụ thể, như phát triển giao thông công cộng, hỗ trợ phương tiện sạch và từng bước kiểm soát phương tiện cá nhân tại khu vực trung tâm.

Từ phương tiện đến cả hệ thống

Khi xe điện tăng nhanh, bài toán không còn dừng ở chiếc xe. Phía sau mỗi phương tiện là hạ tầng sạc, nguồn điện, lưới điện, quỹ đất và các quy định về an toàn, phòng cháy, chữa cháy, tái chế pin.

Thực tế triển khai cho thấy những mắt xích này vẫn chưa đồng bộ. Theo báo cáo của Bộ Xây dựng, mạng lưới trạm sạc, đổi pin và hạ tầng cung cấp nhiên liệu xanh chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Phân bố hạ tầng còn chưa hợp lý, đặc biệt thiếu các công trình công suất lớn phục vụ xe tải, xe khách, depot xe buýt, trạm dừng nghỉ, cảng và sân bay.

Nhu cầu điện và quỹ đất phục vụ đầu tư xây dựng mạng lưới trạm sạc quy mô lớn đang rất cao. Ảnh: Tuấn Lương

Việc phát triển phương tiện điện cũng chưa được kết nối đầy đủ với quy hoạch nguồn điện, lưới điện, vị trí trạm sạc và quỹ đất. Các tiêu chuẩn, quy chuẩn về an toàn điện, phòng cháy, chữa cháy, trạm nạp hydrogen, tái chế pin và cấp điện bờ cần tiếp tục hoàn thiện.

Theo bà Nguyễn Thị Phương Hiền, nhu cầu điện bổ sung cho giao thông điện đến năm 2030 dự kiến khoảng 3-4 tỷ kWh mỗi năm, tương đương 1-1,5% sản lượng điện toàn hệ thống. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là có đủ điện mà còn phải cung cấp đúng địa điểm, đúng thời điểm và đáp ứng phụ tải cực đại.

Tại các đầu mối vận tải lớn như bến xe, depot, cảng cạn, trạm dừng nghỉ, nhu cầu sạc công suất cao có thể tạo thêm áp lực lên hệ thống điện. Vì vậy, quá trình chuyển đổi phải gắn với sạc thông minh, quản lý phụ tải, tích hợp năng lượng tái tạo và lưu trữ điện.

Từ đó, chuyển đổi giao thông xanh đang đặt ra một bài toán quản trị mới: không chỉ quản lý phương tiện mà phải kết nối cả chuỗi phương tiện - hạ tầng - năng lượng - công nghệ.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn cho rằng, chuyển đổi xanh trong giao thông vận tải phải được thực hiện theo cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kết cấu hạ tầng, phương tiện giao thông và nguồn năng lượng. Lộ trình cũng phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng huy động nguồn lực thực tế.

Nền móng đã có, chặng đường còn dài

Mức độ chuyển đổi hiện vẫn chưa đồng đều giữa các phương thức vận tải. Taxi điện phát triển nhanh, xe buýt điện chủ yếu tập trung tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, trong khi xe tải, xe khách đường dài và phương tiện chuyên dụng chuyển đổi chậm.

Chi phí chuyển đổi còn cao, khả năng tiếp cận vốn ưu đãi của doanh nghiệp hạn chế. Chính sách hỗ trợ chưa hình thành được một gói giải pháp đồng bộ giữa phương tiện, hạ tầng và năng lượng.

Từ thực tiễn này, Sở Xây dựng Hà Nội đề nghị nghiên cứu cơ chế giá điện riêng, ưu đãi cho hoạt động sạc phương tiện giao thông xanh; hướng dẫn thủ tục đấu nối, vận hành hạ tầng cấp điện cho trạm sạc; đồng thời hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn về trạm sạc và thiết bị sạc.

Sở cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế ưu đãi về thuế, phí, tín dụng và hỗ trợ tài chính để khuyến khích người dân, doanh nghiệp chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện, năng lượng xanh; huy động nguồn lực xã hội hóa, vốn xanh, tín dụng xanh và các nguồn hỗ trợ quốc tế.

Một vấn đề khác là thu hồi, tái chế pin xe điện. Đây là mắt xích không thể bỏ qua nếu muốn chuyển đổi xanh thực sự bền vững. Lãnh đạo Bộ Xây dựng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu vấn đề tái chế pin, phối hợp với các bộ, ngành liên quan để đề xuất giải pháp phù hợp.

Hà Nội đang tập trung phát triển giao thông công cộng và từng bước kiểm soát phương tiện phát thải cao tại khu vực trung tâm. Ảnh: Tuấn Lương

Ở đô thị, chuyển đổi phương tiện cũng phải gắn với tổ chức giao thông. Hà Nội đang triển khai các công cụ quản lý vùng phát thải thấp, gắn với phát triển giao thông công cộng và từng bước kiểm soát phương tiện phát thải cao tại khu vực trung tâm. Đây là bước chuyển từ khuyến khích phương tiện sạch sang quản lý chất lượng giao thông theo không gian.

Sau 4 năm, điều đáng ghi nhận không chỉ là những chiếc xe điện xuất hiện ngày càng nhiều trên đường phố. Quan trọng hơn, một hệ sinh thái giao thông xanh đã bắt đầu được đặt nền móng, từ chính sách, tiêu chuẩn đến phương tiện và hạ tầng.

Nền móng ấy chưa phải đích đến. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi kết nối những mảnh ghép đang có thành một hệ thống thống nhất, trong đó mỗi phương tiện xanh được bảo đảm bởi hạ tầng phù hợp, nguồn năng lượng đáp ứng và cơ chế quản lý đồng bộ.

Như Thứ trưởng Lê Anh Tuấn nhấn mạnh, chuyển đổi năng lượng xanh không chỉ là giải pháp giảm ô nhiễm môi trường mà còn có thể tạo động lực phát triển mới, gắn với phát triển sản xuất trong nước, từng bước nội địa hóa sản phẩm, linh kiện và công nghệ liên quan.