Chuyển đổi khu công nghiệp thời Net Zero - Bài cuối: Vai trò chủ đạo của dòng tài chính xanh

KCN chuyên sâu Phú Mỹ 3. Ảnh: Đoàn Mạnh Dương/TTXVN

Gỡ nút thắt về vốn

Chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng phát thải ròng bằng "0" không chỉ là bài toán công nghệ mà trước hết là bài toán vốn. Từ cải tạo dây chuyền sản xuất, phát triển năng lượng tái tạo, nâng cấp hạ tầng môi trường đến số hóa quản lý phát thải đều đòi hỏi nguồn đầu tư lớn, trong khi phần lớn dự án có thời gian hoàn vốn dài và hiệu quả tài chính khó nhìn thấy trong ngắn hạn.

Theo các chuyên gia kinh tế, khoảng cách tài chính cho giảm phát thải công nghiệp tại Việt Nam không nằm ở việc thiếu công nghệ hay nguồn vốn, mà ở cách tổ chức thị trường. Nhiều dự án vẫn khó tiếp cận tài chính do quy mô nhỏ, nhu cầu đầu tư phân tán, thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro và chưa chứng minh được hiệu quả giảm phát thải.

Ông Phat Pumchawsaun, Trưởng bộ phận Đông Nam Á của Trung tâm Climateworks cho rằng, khu và cụm công nghiệp là cấp độ phù hợp để tháo gỡ điểm nghẽn này. Thay vì coi từng dự án giảm phát thải là một khoản đầu tư riêng lẻ, cần tập hợp nhu cầu ở quy mô khu công nghiệp để hình thành danh mục dự án đủ lớn, đủ hấp dẫn các nguồn vốn dài hạn".

Đối với TP Hồ Chí Minh, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi thành phố mở rộng không gian công nghiệp và theo đuổi mục tiêu tăng trưởng xanh. Thách thức hiện nay không chỉ là đặt ra mục tiêu giảm phát thải mà còn phải xây dựng cơ chế gắn dòng vốn với những kết quả giảm phát thải có thể đo lường ở cấp doanh nghiệp và khu công nghiệp.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan Điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế TP Hồ Chí Minh (VIFC-HCMC) nhận định, chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng Net Zero không chỉ là yêu cầu môi trường mà còn quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận dòng vốn quốc tế. Các chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng coi trọng tiêu chuẩn ESG, phát thải carbon và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp đáp ứng được các tiêu chuẩn này sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận thị trường và nguồn vốn hơn.

Theo ông Huân, dòng vốn xanh hiện vướng ba điểm nghẽn lớn. Đó là chi phí vốn dài hạn còn cao; thiếu hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV) đủ minh bạch để nhà đầu tư đánh giá hiệu quả giảm phát thải; và quy mô các dự án còn nhỏ lẻ, làm tăng chi phí giao dịch, khó thu hút các tổ chức tài chính lớn.

Ở góc độ ngân hàng, ông Võ Hoàng Hải, Phó Tổng Giám đốc Nam Á Bank cho rằng, hệ thống tài chính không chỉ cung cấp vốn mà còn phải đóng vai trò kiến tạo hệ sinh thái tài chính xanh. Muốn mở rộng tín dụng xanh, ngân hàng cần cơ sở dữ liệu ESG đầy đủ hơn, từ thông tin phát thải, mức tiêu thụ năng lượng đến lộ trình chuyển đổi công nghệ của doanh nghiệp. Mô hình tài trợ cho khu công nghiệp xanh cần được thiết kế theo hai tầng: hỗ trợ chủ đầu tư phát triển hạ tầng dùng chung như năng lượng tái tạo, xử lý nước thải, kinh tế tuần hoàn; đồng thời tài trợ doanh nghiệp thứ cấp đổi mới công nghệ, giảm phát thải trong quá trình sản xuất.

Các chuyên gia cũng cho rằng, thay vì hỗ trợ từng dự án riêng lẻ, TP Hồ Chí Minh cần xây dựng hệ sinh thái tài chính cho chuyển đổi xanh, kết hợp tín dụng xanh, trái phiếu xanh, tài chính hỗn hợp, bảo lãnh tín dụng và các cơ chế hỗ trợ lãi suất với hệ thống tiêu chí đánh giá minh bạch. Đặc biệt, việc hình thành hệ thống dữ liệu phát thải và cơ chế đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV) ở cấp khu công nghiệp được xem là nền tảng để lượng hóa kết quả giảm phát thải, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận vốn và phát triển các sản phẩm tài chính xanh.

Có thể thấy, thách thức lớn nhất của chuyển đổi xanh hiện nay không còn là thiếu công nghệ hay ý tưởng, mà là thiết kế được cơ chế tài chính đủ sức kết nối chính sách, doanh nghiệp và thị trường vốn. Khi dòng vốn được khơi thông, mục tiêu Net Zero sẽ không chỉ dừng ở cam kết mà có thể được hiện thực hóa bằng những dự án cụ thể, tạo nền tảng cho mô hình công nghiệp xanh trong giai đoạn phát triển mới.

Thông qua hợp tác giữa HIDS và Trung tâm Climateworks về Chương trình Khu công nghiệp phát thải ròng bằng 0-Net Zero tại Việt Nam, bà Kate Wallace, Tổng Lãnh sự Australia tại TP Hồ Chí Minh cho rằng, thành phố có nhiều điều kiện để trở thành địa phương tiên phong trong phát triển công nghiệp xanh. "Việc xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế sẽ tạo thêm động lực thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế, đồng thời thúc đẩy các sản phẩm tài chính xanh, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn phục vụ chuyển đổi", bà Kate Wallace chia sẻ.

Kiến tạo thị trường

Trụ sở Công ty Cổ phần Thanh Bình Phú Mỹ tại KCN chuyên sâu Phú Mỹ 3. Ảnh: Đoàn Mạnh Dương/TTXVN

Theo Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh (HIDS), để chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng phát thải ròng bằng "0", TP Hồ Chí Minh không chỉ cần thêm các dự án xanh mà còn phải hình thành một thị trường đủ khả năng kết nối mục tiêu giảm phát thải với dòng vốn đầu tư. Điều đó đồng nghĩa các kết quả giảm phát thải phải được đo lường, xác nhận và đủ điều kiện trở thành những tài sản có thể huy động vốn.

Khoảng trống lớn hiện nay là thiếu cơ chế liên kết giữa kết quả giảm phát thải với các công cụ tài chính. Vì vậy, việc xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV) ở cấp khu công nghiệp được xem là nền tảng để các dự án xanh được đánh giá minh bạch, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư và tổ chức tài chính.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch VIFC-HCMC cho rằng, trọng tâm của quá trình chuyển đổi là thay đổi cách tiếp cận. Net Zero chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuyển thành những dự án cụ thể có thể tài trợ, vận hành và giám sát theo cơ chế thị trường.

Theo đó, mô hình tài chính xanh cần được xây dựng theo chuỗi khép kín, từ xác định danh mục dự án ưu tiên, chuẩn hóa hồ sơ tài chính và môi trường, thiết kế cấu trúc vốn phù hợp đến giám sát, báo cáo và tái đầu tư. Cách tiếp cận này giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư, đồng thời tạo điều kiện để dòng vốn xanh tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi công nghiệp. Trong mô hình đó, VIFC-HCMC được kỳ vọng trở thành cầu nối giữa nhu cầu chuyển đổi của doanh nghiệp với các định chế tài chính trong và ngoài nước. Không chỉ huy động nguồn vốn, trung tâm còn có thể thúc đẩy phát triển các sản phẩm như trái phiếu xanh, tín dụng xanh, quỹ chuyển đổi và hỗ trợ chuẩn hóa dữ liệu ESG.

Các chuyên gia cũng đề xuất thí điểm mô hình tài chính xanh tại những khu công nghiệp đã có điều kiện về hạ tầng và dữ liệu để kiểm chứng hiệu quả trước khi nhân rộng. Những công cụ như tài chính hỗn hợp (blended finance), trái phiếu xanh, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) hay các giải pháp gắn với tín chỉ carbon được đánh giá là hướng đi phù hợp trong giai đoạn đầu.

Ông Lê Thanh Toàn, Phó trưởng phòng Phát triển & Quản lý công nghiệp, Công ty cổ phần Cao su Phước Hòa (PHR - VRG) cho rằng, quá trình chuyển đổi chỉ có thể diễn ra đồng bộ khi khung pháp lý cho năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ điện, chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) và thị trường tín chỉ carbon tiếp tục được hoàn thiện. Khi quy hoạch công nghiệp, quy hoạch năng lượng và các công cụ tài chính được kết nối, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong đầu tư các giải pháp giảm phát thải.

Song song đó, sự hình thành thị trường carbon trong nước được kỳ vọng tạo thêm động lực cho doanh nghiệp. Khi lượng phát thải được đo lường và xác nhận, doanh nghiệp không chỉ giảm chi phí tuân thủ mà còn có cơ hội tạo thêm giá trị từ tín chỉ carbon - cơ chế đang được nhiều quốc gia sử dụng để thúc đẩy đầu tư vào công nghệ sạch.

Để mô hình tài chính xanh phát huy hiệu quả, ông Võ Hoàng Hải, Phó Tổng Giám đốc Ngân hàng, Nam Á Bank cho rằng, cần có sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tài chính và các đối tác quốc tế. Nhà nước kiến tạo chính sách, doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi, còn hệ thống tài chính đóng vai trò dẫn vốn và đồng hành trong đánh giá hiệu quả đầu tư.

Có thể thấy, chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng Net Zero không còn chỉ là bài toán công nghệ hay môi trường mà đang trở thành quá trình kiến tạo một thị trường mới, nơi dữ liệu phát thải được chuẩn hóa, dự án xanh được định giá và các dòng vốn được kết nối bằng cơ chế minh bạch.

Với lợi thế của một trung tâm công nghiệp, tài chính và đổi mới sáng tạo, cùng định hướng xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế, TP Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội hình thành mô hình phát triển mới. Trong đó, tăng trưởng kinh tế và giảm phát thải không còn là hai mục tiêu tách rời mà trở thành động lực song hành, tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây cũng là bước đi quan trọng để thành phố hiện thực hóa cam kết Net Zero, đồng thời khẳng định vai trò đầu tàu trong chuyển đổi xanh của cả nước.