Chuyển đổi sinh kế ở vùng cao

Khai thác tiềm năng sản vật núi rừng

Một buổi chiều theo cán bộ Hội Nông dân xã Tam Tiến đến thôn Cầu Đá, chúng tôi vô cùng ngỡ ngàng khi đứng trước cánh đồng rau dớn rộng hơn 1 ha của anh Đỗ Đình Thảo trải dài bên dòng suối nhỏ. Ít ai biết để có cánh đồng ấy là cả một hành trình thử nghiệm gian nan.

Các thành viên gia đình anh Đỗ Đình Thảo thu hoạch rau dớn.

Từng đi lao động ở nước ngoài trở về, anh Thảo khởi nghiệp với chăn nuôi lợn nhưng không thành công. Trong lúc loay hoay tìm hướng đi mới, một lần tình cờ thưởng thức món rau dớn trong bữa cỗ, anh nảy ra ý tưởng đưa loại rau rừng này về trồng. Rau dớn trông như cây dương xỉ, vốn mọc tự nhiên ở những nơi ẩm ướt, ven suối, khe đá. Việc “thuần hóa” không hề dễ dàng. Hai lần thất bại liên tiếp khiến anh gần như bỏ cuộc nhưng đến lần thứ ba, cây rau bắt đầu thích nghi và phát triển ổn định.

Chuyển đổi sinh kế không phải công việc ngày một ngày hai mà phải trải qua cả một quá trình lâu dài, bền bỉ, đòi hỏi sự chủ động của cấp ủy, chính quyền địa phương và đặc biệt là sự kiên trì, sáng tạo của người dân. Khi các mô hình hiệu quả được nhân rộng, kết hợp phát triển sản phẩm OCOP, quảng bá thương hiệu và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, khoảng cách phát triển giữa miền núi, vùng cao và đồng bằng sẽ dần được thu hẹp.

Từ vài luống nhỏ, đến nay gia đình anh đã mở rộng lên hơn 1 ha, trồng trong nhà lưới. Mỗi ngày những ngọn rau non được 5 thành viên trong gia đình anh thu hoạch, sơ chế và chế biến thành món ăn (rau nộm) mang đến tận bàn ăn cho khách hàng.

Anh Thảo còn tận dụng mạng xã hội để quảng bá, có ngày cao điểm tiêu thụ hàng nghìn đĩa. Giá bán hiện nay từ 30.000 - 35.000 đồng/đĩa, đem lại thu nhập khoảng 60 triệu đồng mỗi tháng. Câu chuyện của gia đình anh Thảo là minh chứng chuyển đổi sinh kế không nhất thiết bắt đầu từ điều lớn lao mà có thể khởi nguồn từ những sản vật quen thuộc của núi rừng.

Ngoài rau dớn, tại Tam Tiến đang hình thành nhiều mô hình mới phù hợp với điều kiện địa phương như: Chăn nuôi thỏ thương phẩm, chim bồ câu Pháp với quy mô hơn 2.000 con; nuôi dúi, cầy vòi (cầy hương) với hơn 150 đôi; trồng ổi Đài Loan với diện tích khoảng 3 ha. Mỗi mô hình đều góp phần tạo thêm nguồn thu nhập ổn định, trung bình 5 -10 triệu đồng/hộ/tháng. Những cây trồng, vật nuôi này chi phí đầu tư không quá cao, dễ triển khai và phù hợp điều kiện đồi rừng.

Cùng với đó, 13 sản phẩm OCOP đặc trưng của địa phương cũng được chú trọng phát triển như: Rượu men lá Mộc Sơn, mật ong Hạ Sơn, dầu lạc Cường Nhung, thanh long ruột đỏ Hào An, bưởi ngọt Trung Sáu… giúp nâng cao giá trị nông sản.

Ở xã Tuấn Đạo, bức tranh chuyển đổi sinh kế cũng rõ nét. Trước đây người dân chủ yếu trồng cây ăn quả truyền thống với hiệu quả thấp, nay đã chuyển sang cây ăn quả (cam, bưởi…); cây dược liệu hay phát triển chăn nuôi gia súc tập trung.

Gia đình đảng viên, thương binh Nguyễn Xuân Biện ở thôn Am Hà là một ví dụ. Vài năm trước, hầu hết diện tích ruộng vườn của gia đình được trồng ngô, sắn, thu nhập hạn chế. Sau khi được tập huấn kỹ thuật, ông trồng hơn chục ha bạch đàn và cây ăn quả. Nhờ áp dụng khoa học kỹ thuật mới, liên kết nhóm hộ trong sản xuất nên thu nhập bình quân hơn 500 triệu đồng mỗi năm. Mô hình của ông Biện không chỉ nâng cao đời sống gia đình mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa tại địa phương.

Trên địa bàn xã hình thành mô hình nuôi trâu, bò thương phẩm theo hướng hàng hóa, liên kết theo nhóm hộ, tạo sinh kế bền vững. Người dân không chỉ thay đổi phương thức sản xuất mà còn hình thành tư duy kinh tế, biết tính toán chi phí, lợi nhuận thay vì chỉ chăn nuôi với mục tiêu tự cung tự cấp.

Chương trình phát triển sản phẩm địa phương đã mở ra hướng đi mới. Những sản phẩm ở Tuấn Đạo như: Miến dong, hương nến Bồng Am hay mật ong rừng không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa. Xã phấn đấu năm nay xây dựng thêm 1 sản phẩm OCOP mới là mỳ gạo thôn Sầy.

Vượt rào cản để phát triển bền vững

Dù đã đạt nhiều kết quả, chuyển đổi sinh kế ở miền núi, vùng cao vẫn đối mặt không ít thách thức. Địa hình phức tạp khiến hạ tầng giao thông, thủy lợi còn hạn chế; vốn và kiến thức kỹ thuật của một bộ phận người dân chưa đầy đủ; liên kết sản xuất còn lỏng lẻo, chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ chưa bền vững. Ngay cả những sản phẩm đã có thương hiệu như: Gà đồi, mật ong, rau dớn vẫn cần mở rộng thị trường và chế biến sâu để tăng giá trị.

Một góc xã vùng cao Sơn Động. Ảnh Mai Toan.

Đồng chí Giáp Xuân Cảnh, Bí thư Đảng ủy xã Tam Tiến cho biết: Là địa bàn đặc biệt khó khăn (hợp nhất từ ba xã: Tam Tiến, Tiến Thắng và An Thượng), xã đang xây dựng Nghị quyết chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; tích hợp ba chương trình mục tiêu quốc gia theo chỉ đạo của Trung ương gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026 - 2035 (giai đoạn I: 2026 - 2030).

Theo đó, bên cạnh việc trồng rừng sản xuất (chủ yếu là cây keo), xã dự kiến thử nghiệm trồng cây ăn quả vùng đồi thấp (na) và cây dược liệu - hai loại cây chưa từng được trồng trên địa bàn. Tam Tiến sẽ phát triển các sản phẩm OCOP như rau dớn, nuôi dúi, thỏ, trồng các loại dưa chuột, củng cố và nâng tầm thương hiệu gà đồi, mật ong rừng, nem ngựa… Những bước đi này nhằm đa dạng hóa sinh kế, nâng cao thu nhập và từng bước cải thiện đời sống của người dân trong xã.

Thực tế ở Tam Tiến và Tuấn Đạo cho thấy, khi người dân được hỗ trợ đúng hướng, tiếp cận kiến thức, họ hoàn toàn có thể làm chủ cuộc sống. Điều quan trọng không chỉ là lựa chọn mô hình phù hợp mà còn là thay đổi tư duy từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa; từ làm theo kinh nghiệm sang áp dụng khoa học kỹ thuật; từ đơn lẻ sang liên kết nhóm, hợp tác xã hay mô hình liên kết “4 nhà”. Những mô hình hiệu quả, sản phẩm OCOP, cánh đồng rau xanh, trang trại chăn nuôi nhỏ nhưng hiệu quả, sản phẩm đặc trưng địa phương… đang tạo nên diện mạo mới cho vùng cao.

Chuyển đổi sinh kế không phải công việc ngày một ngày hai mà phải trải qua cả một quá trình lâu dài, bền bỉ, đòi hỏi sự chủ động của cấp ủy, chính quyền địa phương và đặc biệt là sự kiên trì, sáng tạo của người dân. Khi các mô hình hiệu quả được nhân rộng, kết hợp phát triển sản phẩm OCOP, quảng bá thương hiệu và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, khoảng cách phát triển giữa miền núi, vùng cao và đồng bằng sẽ dần được thu hẹp. Người dân không chỉ thoát nghèo mà còn có cuộc sống ổn định ngay trên chính quê hương mình.