Chuyển đổi số doanh nghiệp: Đi đúng để đi xa

Hiểu đúng để đánh giá đúng

Để đánh giá tiến trình chuyển đổi số của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam, việc đầu tiên cần làm là thống nhất chuyển đổi số thực chất là gì. Khi chưa có một định nghĩa đủ rõ, chúng ta cũng khó có “thang đo” hợp lý để biết doanh nghiệp đang ở đâu.

Không khó để tìm thấy hàng loạt ví dụ về chuyển đổi số tại Việt Nam, với thông tin về những tập đoàn công nghệ lớn, những startup siêu nhỏ, nhỏ và vừa trong các lĩnh vực như năng lượng, môi trường, tài chính hay giáo dục, nơi AI, blockchain hay Internet vạn vật (IoT) đã được tích hợp trực tiếp vào sản phẩm và dịch vụ cốt lõi. Thực tế cho thấy, kết luận "chuyển đổi số tại Việt Nam đang diễn ra mạnh mẽ" là hoàn toàn hợp lý.

Tuy nhiên, nếu dừng lại ở việc liệt kê công nghệ, bức tranh đó vẫn chưa đầy đủ. Trong thực tế, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa không bắt đầu hành trình chuyển đổi số từ những bài toán công nghệ phức tạp. Họ bắt đầu từ những vấn đề rất đời thường, như doanh thu không tăng nhưng chi phí vận hành ngày càng lớn, dữ liệu nằm rải rác, người chủ phải ra quyết định dựa nhiều vào cảm tính, các bộ phận làm việc thiếu phối hợp. Trong những trường hợp như vậy, chuyển đổi số là việc giúp doanh nghiệp nhìn rõ vấn đề hơn, ra quyết định nhanh hơn và kiểm soát tốt hơn hoạt động của mình.

Tôi chưa bao giờ xem chuyển đổi số chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ. Nếu giản lược vận hành một tổ chức, tôi thường quy về hai yếu tố căn bản: Phần trên của báo cáo kết quả kinh doanh bảng cân đối kế toán là doanh thu và phần dưới là chi phí. Khi tối ưu được hai yếu tố này, doanh nghiệp mới có thể tồn tại và phát triển bền vững.

Theo cách hiểu đó, chuyển đổi số là quá trình hiện thực hóa chiến lược số nhằm tăng doanh thu hoặc tối ưu hóa chi phí thông qua ứng dụng các giải pháp và công nghệ số. Điều quan trọng là dòng tiền không đến từ việc doanh nghiệp “có công nghệ gì”, mà đến từ giá trị được tạo ra thông qua cách doanh nghiệp sử dụng công nghệ đủ tốt để khách hàng chấp nhận và sẵn sàng trả tiền.

Trả lời phỏng vấn Báo Thế giới & Việt Nam về chuyển đổi số trong doanh nghiệp, TS. Đặng Phạm Thiên Duy chia sẻ, nhìn qua những câu hỏi về một vấn đề tưởng như quen thuộc và dễ, nhưng càng tham gia sâu hơn vào quá trình giảng dạy, tư vấn doanh nghiệp, nghiên cứu và trực tiếp điều hành doanh nghiệp, ông lại càng thấy đây là những câu hỏi khó... khó vì "chuyển đổi số" dễ bị hiểu như một khẩu hiệu, hơn là hành trình có ý nghĩa.

Trọng tâm của chuyển đổi số vì thế nằm ở việc nâng cao năng lực tổ chức. Giá trị thực sự đến từ việc doanh nghiệp làm marketing hiệu quả hơn, bán hàng tốt hơn, quản trị con người và quy trình chặt chẽ hơn, hoặc tạo ra những năng lực mới mà trước đây chưa có. Với cách tiếp cận này, một doanh nghiệp triển khai các hệ thống CRM (quản lý quan hệ khách hàng), ERP (hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) hay HRMS (quản lý nguồn nhân lực), dù không còn là những từ khóa “thời thượng”, vẫn hoàn toàn có thể được xem là đang chuyển đổi số. Thậm chí, một hộ kinh doanh sử dụng phần mềm kế toán, hệ thống bán hàng, hay đơn giản là quản lý dữ liệu tốt hơn trên Excel để tăng tính minh bạch và chính xác, cũng đã bước vào hành trình này.

Trong bối cảnh chính phủ đang thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số thông qua các chính sách liên quan đến công nghệ, dữ liệu và an toàn thông tin, cùng với một thế hệ doanh nhân và người lao động trẻ đã quen thuộc với công nghệ, tôi tin chuyển đổi số của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam đang và sẽ tiếp tục diễn ra rất mạnh mẽ.

Thành tựu đi kèm thách thức

Bên cạnh những tín hiệu tích cực, các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng đối mặt với nhiều khó khăn.

Thách thức đầu tiên là việc hiểu chưa đúng bản chất của chuyển đổi số. Khi thiếu định hướng rõ ràng, không ít doanh nghiệp rơi vào tâm lý FOMO, chạy theo các công nghệ mới, tốn kém nhưng không gắn với mục tiêu kinh doanh cụ thể, dẫn đến lãng phí nguồn lực.

Thách thức thứ hai nằm ở việc bỏ quên các yếu tố cốt lõi như con người và quy trình. Trong nhiều trường hợp, dự án chuyển đổi số thất bại không phải vì công nghệ không tốt, mà vì tổ chức chưa sẵn sàng thay đổi cách làm việc.

Trong quá trình đào tạo và tư vấn về kỹ năng số, đặc biệt liên quan đến AI, tôi thường gặp một hiện tượng quen thuộc. Doanh nghiệp thuê chuyên gia đào tạo, nhân viên tham gia học tập hào hứng, tiếp thu nhanh và đạt kết quả tốt trong các bài kiểm tra. Nhưng chỉ một thời gian ngắn sau khóa học, công việc lại quay về như cũ. Nhân viên tiếp tục bị cuốn vào áp lực hàng ngày, còn kiến thức thì dần bị bỏ lại trong lớp học.

Cốt lõi của vấn đề không nằm ở chất lượng đào tạo, mà ở chỗ làm thế nào để kiến thức và kỹ năng số được gắn bền vững vào môi trường làm việc. Ứng dụng công nghệ là một sự kiện, trong khi chuyển đổi số là một quá trình thay đổi hành vi tổ chức. Đào tạo chỉ là điểm khởi đầu. Những yếu tố quyết định nằm ở văn hóa doanh nghiệp, thiết kế lại quy trình và cách tích hợp công nghệ vào công việc hàng ngày.

Người Việt có lợi thế về sự tò mò và khả năng tiếp cận nhanh với cái mới. Vì vậy, việc truyền đạt kiến thức và kỹ năng số không phải là vấn đề quá khó. Thách thức lớn hơn với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong thời gian tới nằm ở việc xây dựng văn hóa số và môi trường làm việc số.

Đúng hướng, vững chắc

Tôi thường được hỏi, với tốc độ phát triển nhanh của AI và công nghệ, liệu những kiến thức đang được đào tạo có trở nên lỗi thời quá nhanh hay không? Thực tế, AI hay bất kỳ công nghệ nào cũng đều trải qua những chu kỳ phát triển tương tự. Internet từng là một kỳ quan công nghệ vào những năm 1990, rồi dần trở thành điều hiển nhiên trong cuộc sống và kinh doanh.

Công nghệ nào rồi cũng sẽ đi qua những giai đoạn như vậy. Ở giai đoạn đầu, công nghệ tạo lợi thế cho người đi trước. Ở giai đoạn giữa, công nghệ trở thành tiêu chuẩn tối thiểu. Và ở giai đoạn sau, lợi thế cạnh tranh quay trở lại với tư duy kinh doanh, năng lực tổ chức và mức độ thấu hiểu khách hàng. Khi công nghệ trở thành lợi thế của mọi người, nó không còn là lợi thế nữa.

Vì vậy, câu hỏi chiến lược cốt lõi vẫn là khách hàng thực sự cần gì và tổ chức cần có năng lực gì để đáp ứng. Trả lời được câu hỏi này đòi hỏi nền tảng chuyên môn vững chắc và trải nghiệm thực tiễn.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vai trò của người lãnh đạo mang tính quyết định. Chủ doanh nghiệp có thể là điểm nghẽn lớn nhất, nhưng cũng có thể là điểm kích hoạt quan trọng nhất của chuyển đổi số. Khi lãnh đạo xem công nghệ chỉ là việc của bộ phận IT hay nhà cung cấp, chuyển đổi số khó có thể đi xa. Ngược lại, khi lãnh đạo sử dụng công nghệ như một công cụ để đặt lại câu hỏi về cách vận hành và cách tạo ra giá trị, chuyển đổi số mới có cơ hội bén rễ.

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, đi vững, với nền tảng bài bản, mới là điều cần thiết.

Nhiều chuyên gia khuyến nghị Việt Nam học hỏi từ các quốc gia như Singapore, Hàn Quốc hay Estonia. Tôi đồng tình, nhưng ở mặt khác, chuyển đổi số còn là một hành trình phụ thuộc rất nhiều vào bối cảnh. Những gì phù hợp với một quốc gia ở thời điểm này chưa chắc phù hợp với quốc gia khác ở thời điểm khác.

Thay vì tìm kiếm một hình mẫu để sao chép, cách tiếp cận phù hợp hơn là tập trung nhận diện và giải quyết những vấn đề cụ thể của chính mình.

Chuyển đổi số là một hành trình phức tạp với sự tham gia của nhiều bên. Doanh nghiệp cần hiểu rõ chính mình và xây dựng chiến lược phù hợp. Khách hàng cần sẵn sàng tiếp nhận sản phẩm và dịch vụ số. Nhà nước cần tạo ra khung chính sách để bảo đảm sự phát triển bền vững.

Vì vậy, điều các doanh nghiệp này cần nhất là sự hỗ trợ và đồng hành từ hệ sinh thái chuyển đổi số, bao gồm doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý, hiệp hội, trường đại học và viện nghiên cứu. Mỗi nhân tố đều có vai trò riêng, từ hỗ trợ pháp lý, vốn, chuyển giao tri thức và công nghệ, đến đào tạo và tư vấn. Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt và tạo cơ chế để hệ sinh thái này vận hành hiệu quả.

Ở thời điểm hiện nay, có lẽ điều quan trọng nhất không phải là doanh nghiệp Việt Nam đi nhanh đến đâu, mà là có đi đúng hướng và đủ vững hay không.

TS. Đặng Phạm Thiên Duy