Chuyển đổi số ở làng nghề Sơn Đồng: Khi hồn cốt truyền thống 'bắt nhịp' tương lai số

(Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Trải qua hơn một thiên niên kỷ hình thành và phát triển, những di sản vật thể gắn liền với lịch sử Thủ đô như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đền Ngọc Sơn hay chùa Một Cột đều hằn in dấu ấn tài hoa của người thợ Sơn Đồng. Tuy nhiên, giữa dòng chảy hội nhập, làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng không chọn cách dậm chân trong quá khứ mà đang kiên cường tự đổi mới để vươn lên.

Các nghệ nhân, những người thợ nơi đây đã chủ động bắt nhịp tư duy thiết kế hiện đại, đưa khoa học kỹ thuật và máy móc vào từng công đoạn sản xuất. Sự giao thoa tinh tế ấy không chỉ giúp giải phóng sức lao động, nâng cao năng suất và đa dạng hóa mẫu mã, mà vẫn bảo lưu trọn vẹn cốt cách tinh hoa nguyên bản.

Ứng dụng công nghệ số và giải bài toán năng suất

Sinh ra và lớn lên trong cái nôi nghề mộc truyền thống, anh Nguyễn Xuân Thắng (Hoài Đức, Hà Nội) – đại diện thế hệ thứ ba tiếp nối nghề gia đình sau ông và bố – thấu hiểu hơn ai hết những thăng trầm của làng nghề Sơn Đồng. Sau khi tốt nghiệp chuyên ngành Thiết kế nội thất tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, anh Thắng bắt đầu trăn trở về hướng đi dài hạn cho các sản phẩm thủ công quê hương.

Trước đây, cơ sở sản xuất của gia đình anh chủ yếu tập trung vào các dòng sản phẩm tâm linh truyền thống phục vụ đình, đền, chùa hoặc không gian thờ tự như hoành phi, câu đối, bàn thờ và tượng Phật cỡ lớn.

Xưởng gia đình anh Nguyễn Xuân Thắng sản xuất sản phẩm tâm linh truyền thống phục vụ đình, đền, chùa hoặc không gian thờ tự như hoành phi, câu đối, bàn thờ và tượng Phật cỡ lớn. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Anh nhớ lại giai đoạn 10 đến 15 năm trước, dù khách quốc tế đến thăm làng nghề rất đông và trầm trồ trước kỹ nghệ tinh xảo nhưng họ lại gặp rào cản lớn khi không thể xách tay một pho tượng lớn hay bộ đồ thờ cồng kềnh về nước làm kỷ niệm. Sự thiếu vắng các sản phẩm quà tặng nhỏ gọn mang đậm bản sắc Sơn Đồng chính là động lực thôi thúc anh tìm kiếm một hướng đi mới, kết hợp giữa tư duy thiết kế hiện đại và công nghệ số để làm mới sản phẩm truyền thống.

Để hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo một cách chuẩn xác, anh Thắng đã mạnh dạn đưa công nghệ số vào toàn bộ quy trình từ thiết kế đến sản xuất. Thay vì những phương pháp đắp đất, đục tay thủ công tốn kém nhiều thời gian và công sức như trước, xưởng của anh đã ứng dụng quét 3D cho các hiện vật cổ, kết hợp công cụ AI hỗ trợ phác thảo hình khối ban đầu đạt độ chính xác từ 60-70% trước khi dựng file 3D hoàn chỉnh.

Các bản thiết kế trên máy tính giúp người thợ Sơn Đồng dễ dàng phân tích, hiệu chỉnh thông số hay kiểu dáng trước khi sản xuất tượng. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Bên cạnh khâu thiết kế, công đoạn gia công thô cũng được chuyển giao cho dàn máy CNC hiện đại. Mỗi máy CNC trang bị 4 đầu đục đồng thời giúp chạm khắc cùng lúc nhiều sản phẩm với độ đồng đều rất cao. Theo anh Thắng cho biết, một máy CNC hoạt động 10 tiếng mỗi ngày có năng suất tương đương khoảng 3 thợ đục thủ công lành nghề, giúp các đơn hàng sản xuất hàng loạt tiết kiệm ít nhất 50% thời gian.

Đồng hành trong dòng chảy chuyển đổi số của làng Sơn Đồng, anh Nguyễn Trung Kiên ‘đảm nhiệm’ công việc làm thiết kế cũng như mẫu mã 3D các sản phẩm của nhiều xưởng trong làng.

Nguyễn Trung Kiên (Hoài Đức, Hà Nội) tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật và trở về làng Sơn Đồng với nung nấu phát triển làng nghề. Anh nhận thiết kế, làm các bản vẽ, mô hình 3D về thành phẩm cho các xưởng điêu khắc trong làng đi ‘chào’ khách. Bên cạnh mùi gỗ, anh Kiên dành phần lớn thời gian của mình làm việc với máy tính để làm ra các bản thảo cho sản phẩm.

Anh Nguyễn Trung Kiên trao đổi ý tưởng thiết kế mẫu 3D với các xưởng chế tác tượng trước khi gửi cho khách hàng. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Anh Kiên chia sẻ, công nghệ in 3D ra đời cho phép nghệ nhân tạo ra các mẫu tiêu bản thu nhỏ để trực tiếp ngắm nhìn, kiểm tra tỷ lệ, đường nét và chỉnh sửa hài hòa trước khi đưa vào sản xuất đại trà. Theo đánh giá, việc ứng dụng chuỗi quy trình số hóa này giúp rút ngắn thời gian tạo mẫu xuống chỉ còn khoảng 20% so với phương pháp truyền thống, biến những tạo hình phức tạp từng mất cả tháng trời nay hoàn thiện chỉ trong vài ngày.

Thích ứng thị trường song hành với giữ gìn "hồn cốt" ngàn năm

Vừa giữ hồn cốt dân tộc, vừa ứng dụng công nghệ, sáng tạo hiện đại, người thợ Sơn Đồng đang viết tiếp câu chuyện về làng nghề Việt Nam trong kỷ nguyên mới - nơi tinh hoa truyền thống hòa cùng nhịp sống hiện đại.

Nhìn lại hành trình 25 năm gắn bó với nghề, anh Thắng nhận định giai đoạn trầm nhất của làng nghề chính là khoảng thời gian sau đại dịch COVID-19, khi khách hàng thắt chặt chi tiêu và các công trình lớn như đình, chùa, nhà thờ bị ảnh hưởng. Tệp khách hàng truyền thống vốn mang tính đặc thù cao nay bộc lộ sự hạn chế khi chỉ phục vụ một nhóm đối tượng nhất định.

Anh nung nấu giải pháp là thu nhỏ quy mô sản phẩm và đa dạng hóa mẫu mã. Thay vì chỉ gò bó trong những pho tượng lớn hay đồ thờ cúng cồng kềnh, anh Thắng đã sáng tạo ra các dòng sản phẩm quà tặng tinh xảo như hình tượng nghê cổ, phỗng, rồng thời Lý được cách tân thành đồ decor trang trí bàn làm việc, chặn giấy hay ống cắm bút. Nhờ đó, du khách quốc tế và khách hàng trẻ tuổi có thể dễ dàng tiếp cận, mua sắm và mang những nét văn hóa Việt đi muôn nơi.

Anh Thắng cho ra đời ác sản phẩm với mẫu mã nhỏ để dễ dàng tiếp cận với du khách. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Bên cạnh đó, trước thực tế nguồn gỗ tự nhiên ngày càng khan hiếm và đắt đỏ, Nguyễn Xuân Thắng đã chủ động tìm hướng đi mới khi thử nghiệm đưa hàng loạt chất liệu hiện đại vào quy trình chế tác thủ công.

Khẳng định việc đa dạng hóa chất liệu không nhằm làm giảm giá trị của đồ gỗ truyền thống, anh Thắng cho biết đây là giải pháp then chốt để giải bài toán chi phí và thích ứng linh hoạt với thị trường. Theo phân tích của anh, các sản phẩm bằng gỗ tuy được ưa chuộng nhưng lại dễ biến dạng, co nứt khi xuất khẩu sang những quốc gia có điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Việc bổ sung các dòng vật liệu mới không chỉ giúp sản phẩm đạt độ bền cao hơn trước biến đổi khí hậu, mà còn tối ưu hóa đáng kể về trọng lượng, tạo thuận lợi cho khâu bảo quản và vận chuyển quốc tế. Đây được coi là bước chuyển dịch tất yếu, vừa giúp xưởng chủ động được nguồn nguyên liệu, vừa mang đến cho khách hàng nhiều sự lựa chọn phong phú hơn.

Các sản phẩm mới nhỏ gọn, có công năng trong đời sống hằng ngày. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Tuy nhiên, một câu hỏi lớn luôn đặt ra trong quá trình cơ khí hóa làng nghề: Liệu máy móc có làm mai một đi giá trị thủ công truyền thống?

Anh Thắng khẳng định dứt khoát rằng máy móc không bao giờ thay thế được nghệ nhân. Công nghệ CNC hay in 3D chỉ đóng vai trò giải phóng sức lao động ở các khâu nặng nhọc, làm phom thô đạt tỷ lệ khoảng 80%.

Chia sẻ thêm đôi nét về việc máy móc không thể thay những bàn tay nghệ nhân “thổi hồn” vào gỗ, anh Nguyễn Trung Thành - ‘hậu duệ’ của nghệ nhân Nguyễn Văn Hồng (Hoài Đức, Hà Nội) cho rằng để có được những sản phẩm độc đáo tinh khôi, phải kể đến phẩm hạnh của người thợ, mà nét tiêu biểu là cái "tâm," trong đó nổi bật là tâm đức, tâm hồn và tâm linh.

Các chi tiết làm nên phần hồn cho bức tượng vẫn đòi hỏi tuyệt đối vào đôi bàn tay tài hoa, sự tỉ mỉ và cảm nhận tinh tế của người thợ. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Người thợ tạo tác ra những bức tượng Phật, tượng Thánh, ông Hạc, ông Ngựa, cuốn thư, hoành phi câu đối, trang trí trên đó long, ly, quy, phượng... phải hiểu cội nguồn sâu xa của từng sản phẩm, phẩm chất linh hồn của vị Phật, vị Thánh để dân tôn thờ. Họ còn phải học hỏi tâm đức từ các vị để nâng cao tâm hồn, có ý thức tâm linh để nâng cao tay nghề, nâng cao giá trị sản phẩm.

Bởi vậy, để tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh mang đậm hồn cốt Sơn Đồng, từ diện mạo pho tượng, cái thần thái của linh vật cho đến hơn chục lớp sơn mài, sơn son thếp vàng tiêu chuẩn, vẫn đòi hỏi tuyệt đối vào đôi bàn tay tài hoa, sự tỉ mỉ và cảm nhận tinh tế của người thợ. Sự kết hợp hài hòa giữa độ chuẩn xác của máy móc hiện đại và tâm huyết của con người chính là yếu tố khiến sản phẩm vừa giữ trọn giá trị mỹ thuật đỉnh cao vừa đảm năng xuất.

Làng nghề đang chuyển mình cùng thời đại, mô hình chuyển đổi số và đổi mới sản phẩm của anh Thắng không những duy trì sự phát triển ổn định tại cơ sở sản xuất mà còn truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ tại Sơn Đồng. Bằng cách làm mới mình mà không đánh mất bản sắc gốc, làng nghề nghìn năm tuổi đang từng bước vững vàng vươn xa, khẳng định giá trị văn hóa Việt Nam trên bản đồ thủ công mỹ nghệ quốc tế./.