Từ Ba Son đến bến Bình Đông, dấu tích công nghiệp Sài Gòn

Tác giả: Nguyễn Thị Hậu/NXB Tổng hợp TP.HCM

Đô thị Sài Gòn - TP.HCM - Khảo cổ học và bảo tồn di sản

Sách nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển đô thị Sài Gòn - TP.HCM qua các dấu tích khảo cổ, di tích, kiến trúc và không gian văn hóa; phân tích giá trị, thực trạng bảo tồn di sản.

Từ Ba Son đến bến Bình Đông, dấu tích công nghiệp Sài Gòn

Từ công xưởng Ba Son đến những nhà máy ven bến Bình Đông, các cơ sở công nghiệp ghi dấu lịch sử phát triển Sài Gòn.

Ở Việt Nam, vết tích của thời đại công nghiệp hóa được ghi nhận bằng những công trình do chính quyền thực dân xây dựng để củng cố quyền lực, hay nhà xưởng do giới tư bản Pháp đầu tư để khai thác thuộc địa.

Mặc dù những công trình này có liên quan đến chế độ thực dân, nhưng là tài nguyên văn hóa vô cùng giá trị để khai thác du lịch hay làm cơ sở kiến thức để hiểu rõ hơn về một giai đoạn lịch sử gắn liền với quá trình phát triển của thế giới.

Đáng tiếc là rất nhiều hiện vật hay công trình như vậy đã biến mất không kịp ghi nhận lại, như nhà máy điện Chợ Quán, hay tuyến đường sắt Mỹ Tho, tuyến đường sắt Đà Lạt và cả những hệ thống kênh rạch làm đường vận chuyển lúa gạo, hay những con tàu Pháp “súp-lê” trên dòng Hậu Giang một thời. Nhiều hiện vật như máy móc, xe cộ, kết cấu cầu v.v... bị tháo dỡ hoặc bán ra nước ngoài để trưng bày trong các bảo tàng hoặc bộ sưu tập tư nhân.

Một tháp nước ở Chợ Lớn. Nguồn: Exposition coloniale internationale, 1931, Indochine Francaise. La Cochinchine, tr. 108.

Tuy nhiên, điều đáng hy vọng là ở các nơi có một số trí thức địa phương đã tự mình xây dựng các bộ sưu tập cá nhân, hay thậm chí đầu tư xây dựng bảo tàng để trưng bày và hệ thống hóa. Đây là cơ hội quý giá cho các trường đại học liên kết - vừa là cơ sở cho sinh viên nghiên cứu, vừa giúp nâng cao tri thức và đầu tư vốn văn hóa cho những nơi này.

Sài Gòn là nơi hình thành các cơ sở công nghiệp phục vụ cho đô thị khá sớm, đó là nhà máy điện (nhà đèn), hệ thống cấp nước; sau đó là một số cơ sở công nghiệp như Công xưởng Ba Son (từ xưởng Thủy thời Nguyễn), hệ thống nhà máy xay xát lúa gạo ven bến Bình Đông, hệ thống bến cảng...

Hiện nay hầu hết những cơ sở công nghiệp này không còn hoạt động, nhà xưởng chỉ còn là phế tích, thậm chí đã bị phá hủy “nhường chỗ” cho những công trình dân dụng. Điều đáng nói là trước khi phá hủy, những công trình này đã không được khảo sát, “tháo dỡ" theo quy trình khảo cổ học, nhằm sưu tầm và lưu giữ những di vật của nền công nghiệp đầu tiên của Sài Gòn (và Đông Dương) tại các bảo tàng.

Các di tích công nghiệp và hạ tầng đô thị tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh được phân bố trong không gian rộng lớn, có sự thay đổi hiện trạng rất nhanh chóng và phức tạp. Cơ sở hạ tầng công nghiệp được hình thành trong hai thời điểm cụ thể: dưới thời Nguyễn, trước khi Pháp xâm lược thành Gia Định (1859) và phần lớn từ sau đó đến giữa thế kỷ XX.

Các di tích công nghiệp, hạ tầng đô thị cấu thành một tổng thể di sản - cảnh quan - môi trường của Sài Gòn nói chung và khu đô thị dọc theo bờ sông Sài Gòn, kênh Tàu Hủ của Quận 5 và Quận 1 nói riêng. Nó phản ánh một đô thị có nền công nghiệp sớm, nền kinh tế giao thương mạnh mẽ, đồng thời cũng là những công trình mang tính chất mỹ thuật và kiến trúc độc đáo, góp phần làm nổi bật bản sắc đa văn hóa của Sài Gòn.

Về loại hình, có thể kể đến các nhà máy đèn (Chợ Quán) và hệ thống điện, nhà máy nước và hệ thống cấp nước, nhiều "tháp nước" còn tồn tại đến nay; hệ thống nhà máy xay xát lúa gạo, nhà máy rượu khu vực bến Bình Đông; các bến cảng, hệ thống cầu đường...

Cũng như ở nhiều nước Đông Nam Á và phương Đông, những công trình công nghiệp hồi đầu thế kỷ XX nếu biết bảo vệ và phát huy thì không chỉ trở thành những di sản kiến trúc quý mà còn góp phần vào việc tạo ra những kiến trúc hiện đại của thế kỷ XXI.