Chuyển đổi tư duy về vị trí, vai trò, trách nhiệm của GS, PGS trong giáo dục ĐH
Đổi mới có ý nghĩa căn bản là chuyển đổi tư duy về vị trí, vai trò, trách nhiệm của GS, PGS trong hệ thống giáo dục đại học.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực.
Hướng tiếp cận phù hợp với xu thế quản trị đại học hiện đại
Dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư của Bộ GD&ĐT đang thu hút sự quan tâm của giới khoa học. Theo GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực, điểm đổi mới có ý nghĩa căn bản của dự thảo không chỉ nằm ở việc điều chỉnh các tiêu chuẩn hay quy trình bổ nhiệm, mà quan trọng hơn là sự chuyển đổi tư duy về vị trí, vai trò và trách nhiệm của giáo sư, phó giáo sư trong hệ thống giáo dục đại học.
Theo đó, thay vì chủ yếu xem xét, công nhận ứng viên đạt tiêu chuẩn theo một quy trình chung, dự thảo hướng đến việc gắn chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm, nhiệm vụ học thuật và chiến lược phát triển của từng cơ sở giáo dục đại học. Nhà nước xác lập chuẩn mực chung, còn các trường được chủ động lựa chọn, bổ nhiệm và sử dụng đội ngũ trên cơ sở nhu cầu thực tế, đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng quyết định của mình.
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ nhận định, đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế quản trị đại học hiện đại, trong đó chức danh học thuật không chỉ là sự ghi nhận những thành tích đã đạt được, mà còn thể hiện năng lực đảm nhận những trách nhiệm cao hơn trong giảng dạy, nghiên cứu, đào tạo sau đại học và dẫn dắt phát triển khoa học.
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ đặc biệt đánh giá cao định hướng chuyển từ việc chủ yếu sử dụng số lượng và điểm quy đổi công trình khoa học sang xem xét chất lượng thực chất của các công trình tiêu biểu, đồng thời đề cao năng lực giảng dạy, phản biện độc lập và liêm chính học thuật.
Tuy nhiên, để đổi mới thực sự có chiều sâu, GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện bộ tiêu chuẩn đánh giá giáo sư, phó giáo sư theo hướng tiệm cận các nền giáo dục đại học tiên tiến, dựa trên sáu trụ cột: chất lượng công bố khoa học và ảnh hưởng trích dẫn; đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ; sách chuyên khảo và sách tham khảo; sáng chế và chuyển giao công nghệ; năng lực giảng dạy; năng lực dẫn dắt học thuật và phát triển đội ngũ khoa học.
Trong đó, cần đặc biệt coi trọng chất lượng công bố quốc tế và ảnh hưởng khoa học được cộng đồng học thuật ghi nhận. Một bài báo có đóng góp mới, được các nhóm nghiên cứu độc lập trích dẫn, sử dụng và phát triển có thể có giá trị lớn hơn nhiều bài báo ít tạo ra ảnh hưởng khoa học. Vì vậy, bên cạnh số lượng công bố, cần xem xét trích dẫn độc lập, các chỉ số ảnh hưởng chuẩn hóa theo lĩnh vực, vai trò tác giả và đóng góp trí tuệ thực chất của ứng viên.
Tương tự, việc hướng dẫn nghiên cứu sinh không nên chỉ đánh giá bằng số lượng tiến sĩ đã tốt nghiệp mà cần xem xét chất lượng luận án, công bố khoa học và khả năng phát triển thành nhà nghiên cứu độc lập của người được hướng dẫn. Đối với sách chuyên khảo, sáng chế và các sản phẩm ứng dụng, cần đánh giá tính mới, chất lượng học thuật, mức độ sử dụng và tác động thực tiễn.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ: Chúng ta cần một cơ chế không chỉ công nhận người có thành tích học thuật, mà quan trọng hơn là phát hiện, thu hút, trọng dụng, tạo điều kiện để người tài tiếp tục cống hiến.
Đánh giá công bằng giữa các lĩnh vực, tạo động lực sáng tạo
Đặc biệt, GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ đề xuất bổ sung việc đánh giá quá trình phát triển sự nghiệp khoa học, từ giai đoạn hình thành năng lực nghiên cứu, phát triển nghiên cứu độc lập đến xây dựng nhóm nghiên cứu và dẫn dắt học thuật. Đây là yếu tố rất quan trọng để phân biệt năng lực của một phó giáo sư với vai trò của một giáo sư. Theo tôi, phó giáo sư phải chứng minh được năng lực nghiên cứu độc lập, còn giáo sư phải thể hiện được năng lực kiến tạo tri thức, dẫn dắt học thuật và đào tạo thế hệ các nhà khoa học kế cận.
Điều quan trọng là không nên sử dụng một ngưỡng công bố hay trích dẫn chung cho tất cả các ngành. Khoa học tự nhiên, y học, kỹ thuật, khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật có những đặc thù khác nhau về phương thức công bố và mức độ trích dẫn. Do đó, cần có tiêu chí đánh giá phù hợp với từng lĩnh vực, kết hợp giữa các chỉ số định lượng với phản biện chuyên môn độc lập.
Bên cạnh đó, đổi mới tiêu chuẩn giáo sư, phó giáo sư phải hướng đến mục tiêu lớn hơn: không chỉ lựa chọn những người đáp ứng điều kiện bổ nhiệm mà còn tạo động lực để hình thành đội ngũ học giả có năng lực sáng tạo, uy tín quốc tế và khát vọng cống hiến cho sự phát triển đất nước.
“Cần phải nhìn nhận rằng đây vẫn là dự thảo đang trong quá trình lấy ý kiến. Tính đột phá của một quy định không chỉ nằm ở những điểm mới được thiết kế, mà quan trọng hơn là khả năng giải quyết những bất cập trong thực tế và tạo ra chuyển biến tích cực sau khi triển khai. Vì vậy, các tiêu chí, quy trình đánh giá và cơ chế kiểm soát cần tiếp tục được hoàn thiện để vừa tạo không gian tự chủ cho các trường, vừa giữ được mặt bằng chất lượng chung trong toàn hệ thống và tiếp cận hội nhập quốc tế trong chuẩn chức danh”, GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ chia sẻ.
Ông cũng đề xuất Bộ GD&ĐT nghiên cứu thử nghiệm bộ tiêu chuẩn mới trên hồ sơ thực tế của nhiều nhóm ngành, đánh giá độ tin cậy, tính phân biệt và mức độ phù hợp trước khi triển khai rộng rãi sau khi được góp ý, chỉnh sửa, bổ sung hoàn chỉnh và lấy ý kiến đồng thuận từ Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực.
Đặc biệt cần quán triệt quan điểm là một hệ thống đánh giá khoa học tiên tiến không phải là hệ thống có thật nhiều chỉ tiêu, mà là hệ thống có khả năng nhận diện đúng những đóng góp khoa học thực chất, bảo đảm công bằng giữa các lĩnh vực và tạo động lực cho sự sáng tạo.
Tự chủ không có nghĩa là hạ thấp chuẩn mực chất lượng; cạnh tranh nguồn nhân lực chất lượng cao không đồng nghĩa với chạy theo số lượng; bổ nhiệm chức danh học thuật không phải là đích đến của sự nghiệp khoa học, mà là sự khởi đầu của những trách nhiệm cao hơn đối với giáo dục, khoa học và xã hội.
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ khẳng định, dự thảo lần này mở ra cơ hội quan trọng để đổi mới căn bản cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm và sử dụng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư của Việt Nam. Nếu được hoàn thiện trên cơ sở khoa học, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và triển khai minh bạch, cơ chế mới có thể góp phần xây dựng đội ngũ học giả có uy tín, thúc đẩy hình thành những nhóm nghiên cứu mạnh và nâng cao năng lực cạnh tranh của giáo dục đại học Việt Nam.
Trong bối cảnh đất nước đang đặt ra những yêu cầu mới về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo tinh thần các Nghị quyết Trung ương, chúng ta cần một cơ chế không chỉ công nhận những người có thành tích học thuật, mà quan trọng hơn là phát hiện, thu hút, trọng dụng và tạo điều kiện để những người có tài năng khoa học tiếp tục cống hiến.
Bởi suy cho cùng, giá trị đích thực của một giáo sư, phó giáo sư không chỉ được đo bằng những công trình đã công bố hay những danh hiệu đã được ghi nhận, mà còn bằng những tri thức mới được kiến tạo, những thế hệ nhà khoa học được đào tạo và những giá trị bền vững để lại cho cộng đồng.
Một hệ thống đại học mạnh không chỉ cần nhiều giáo sư, phó giáo sư đạt chuẩn, mà cần những giáo sư, phó giáo sư có khả năng tạo ra chuẩn mực học thuật mới, dẫn dắt các thế hệ kế cận và góp phần đưa trí tuệ Việt Nam hội nhập với nền khoa học thế giới.

