Chuyển đổi xanh: Từ chi phí môi trường đến lợi thế cạnh tranh

Tại Diễn đàn Doanh nghiệp Phát triển bền vững Việt Nam (VCSF) 2026, diễn ra ngày 5/10, câu chuyện chuyển đổi xanh được đặt trong mối liên hệ với năng suất và sức cạnh tranh. Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh trách nhiệm môi trường cần đi vào quyết định đầu tư, lựa chọn nguyên liệu, năng lượng và thiết kế sản phẩm. Phó Chủ tịch VCCI Nguyễn Quang Vinh đề cập yêu cầu thu hẹp khoảng cách giữa cam kết và kết quả thực hiện.

Các đại biểu trao đổi tại Diễn đàn Doanh nghiệp Phát triển bền vững Việt Nam (VCSF) 2026 diễn ra ngày 5/10 với chủ đề "Tăng trưởng bứt phá - Phát triển bền vững: Hai mục tiêu, một hành trình" - Ảnh: chinhphu.vn

Nhìn từ góc độ kinh tế môi trường, những định hướng này đặt ra một bài toán cụ thể: doanh nghiệp cần tổ chức sản xuất thế nào để vừa tạo giá trị kinh tế, vừa giảm mức tiêu hao tài nguyên và những tác động mà xã hội phải gánh chịu.

Tính đủ chi phí để lựa chọn đầu tư hiệu quả

Chi phí bảo vệ môi trường thường dễ nhận thấy ở khoản đầu tư thiết bị, xây dựng hệ thống xử lý chất thải hoặc thay đổi dây chuyền. Trong khi đó, giá trị của việc giảm thất thoát nguyên liệu, tiết kiệm nước và hạn chế rủi ro vận hành cần được theo dõi qua thời gian mới có thể đánh giá đầy đủ.

Bởi vậy, nếu chỉ so sánh giá mua thiết bị, doanh nghiệp có thể lựa chọn phương án rẻ trước mắt nhưng tốn kém khi sử dụng. Một dây chuyền tiêu hao nhiều điện, phát sinh nhiều chất thải hoặc thường xuyên phải sửa chữa sẽ kéo theo chi phí trong nhiều năm. Ngược lại, phương án có vốn đầu tư ban đầu cao hơn có thể đem lại hiệu quả tốt hơn nếu giảm được chi phí vận hành đủ lớn.

Bài toán chuyển đổi xanh vì thế cần được tính trên toàn bộ vòng đời dự án. Ngoài vốn đầu tư, doanh nghiệp phải xem xét điện, nước, nguyên liệu, bảo trì, xử lý chất thải và thời gian hoàn vốn. Hiệu quả môi trường cũng cần có chỉ tiêu riêng, tránh tình trạng tiết kiệm ở một công đoạn nhưng làm tăng ô nhiễm ở công đoạn khác.

Các chia sẻ tại diễn đàn cho thấy hướng tiếp cận từ thực tiễn sản xuất. Đại diện Vinamilk đề cập việc bắt đầu bằng kiểm kê phát thải và tối ưu năng lượng; đại diện SABECO nhấn mạnh giảm thất thoát nguyên vật liệu, quản lý nước và nâng hiệu quả sử dụng năng lượng.

Từ góc độ quản trị, doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc xác định những khâu đang lãng phí lớn nhất. Khi biết mỗi đơn vị sản phẩm cần bao nhiêu điện, nước và nguyên liệu, doanh nghiệp mới có cơ sở lựa chọn giải pháp và kiểm tra kết quả sau đầu tư.

Việc đo lường cần đồng thời theo dõi mức tiêu hao trên một đơn vị sản phẩm và tổng lượng tài nguyên sử dụng. Một nhà máy có thể giảm tiêu hao cho từng sản phẩm nhưng vẫn tăng tổng phát thải khi mở rộng sản lượng. Hai chỉ tiêu này giúp đánh giá đầy đủ hơn chất lượng tăng trưởng.

Chia sẻ lợi ích để chuỗi cung ứng cùng chuyển đổi

Chuyển đổi xanh còn đặt ra yêu cầu phân bổ chi phí và lợi ích giữa các bên. Nếu doanh nghiệp đầu chuỗi yêu cầu nhà cung cấp đầu tư công nghệ nhưng không có cơ chế hỗ trợ hoặc hợp tác đủ ổn định, khả năng thực hiện sẽ bị hạn chế, nhất là với doanh nghiệp nhỏ.

Tại diễn đàn, Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam Binu Jacob nhấn mạnh phát triển bền vững cần gắn với lợi ích kinh tế của từng mắt xích trong chuỗi giá trị.

Về mặt kinh tế, liên kết này chỉ có thể duy trì khi các bên nhìn thấy lợi ích và có khả năng thực hiện. Chia sẻ dữ liệu, hỗ trợ kỹ thuật, phối hợp thử nghiệm và xây dựng kế hoạch mua hàng phù hợp là những cách giúp nhà cung cấp tính toán khoản đầu tư của mình.

Ở phạm vi rộng hơn, hiệu quả kinh doanh cũng cần được xem xét cùng chi phí môi trường. Khi nước thải, khí thải hoặc chất thải không được kiểm soát, một phần chi phí sản xuất có thể chuyển sang cộng đồng dưới dạng suy giảm chất lượng sống và chi phí khắc phục ô nhiễm. Đưa những tác động này vào quyết định đầu tư là cơ sở để lựa chọn mô hình phát triển có trách nhiệm.

Các cơ chế hỗ trợ chuyển đổi xanh, vì vậy, cần hướng tới kết quả có thể kiểm chứng. Một dự án cần chứng minh được mức tiết kiệm tài nguyên, lượng phát thải giảm và khả năng vận hành lâu dài để làm cơ sở đánh giá hiệu quả hỗ trợ.

Với doanh nghiệp, chuyển đổi xanh cần bắt đầu từ bài toán sản xuất cụ thể và được duy trì bằng dữ liệu. Khi lợi ích kinh tế gắn với việc sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm tác động môi trường, đầu tư xanh mới có cơ sở trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững.