Chuyện gì sẽ xảy ra khi nghệ sĩ 'bí ẩn nhất thế giới' bị lộ danh tính

Một nhân viên ôm tác phẩm Girl with Balloon (2009) của Banksy tại nhà đấu giá Bonhams (London, Anh) hồi tháng 3/2012. Ảnh: Luke MacGregor/Reuters.

Một trong những bí ẩn lớn nhất của thế giới nghệ thuật dường như đã được giải đáp: Banksy, được cho là một họa sĩ trung niên đeo kính đến từ Bristol (Anh), có tên Robin Gunningham.

Danh tính này được tiết lộ trong một cuộc điều tra quy mô lớn của Reuters và nhanh chóng trở thành tin tức toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng đây vốn là “bí mật công khai” trong nhiều năm, khi tờ Mail on Sunday từng đưa tin từ năm 2008. Tác động của việc lộ danh tính này đến sản lượng sáng tác và giá trị tác phẩm của ông hiện vẫn chưa rõ ràng.

Đúng với phong cách thường thấy, nghệ sĩ được biết đến với cái tên Banksy vẫn chưa xác nhận hay phủ nhận thông tin, tiếp tục giữ kín đời tư. Đại diện của ông cũng không phản hồi yêu cầu bình luận từ CNN.

Sức hút của nghệ sĩ ẩn danh

Banksy, một trong những họa sĩ đường phố bí ẩn nhất thế giới, không phải trường hợp hiếm khi lựa chọn giấu danh tính. Jerkface, nghệ sĩ đường phố tại New York (Mỹ) nổi tiếng với các tác phẩm biến tấu nhân vật hoạt hình, cho rằng việc ẩn danh từ lâu đã là một phần quen thuộc của đời sống nghệ thuật.

Trong email gửi CNN, anh nhận định nghệ thuật thị giác là một trong số ít lĩnh vực cho phép người sáng tạo thể hiện quan điểm mà không cần lộ diện. Diễn viên hay nhạc sĩ có thể dùng nghệ danh nhưng khó che giấu khuôn mặt, trong khi nhiều nhà văn đã sử dụng bút danh suốt hàng thế kỷ.

Một bức tranh tường của Jerkface tại New York (Mỹ). Ảnh: Jerkface.

Theo Jerkface, sức hấp dẫn của những nghệ sĩ vô danh nằm ở hình tượng được xây dựng có chủ đích. Khi danh tính thật bị tiết lộ, yếu tố bí ẩn, điều khiến khán giả tò mò và gắn bó, có thể suy giảm.

“Mọi người không thực sự muốn biết ai đứng sau chiếc mặt nạ. Điều đó làm mất đi sự bí ẩn”, anh nói, đồng thời ví việc này giống như việc chứng minh một điều ai cũng ngầm hiểu nhưng không muốn xác nhận.

Quan điểm này cũng được khẳng định bởi Nico Epstein, cố vấn nghệ thuật tại Lisbon (Bồ Đào Nha), người điều hành nền tảng nghệ thuật Collector Connoisseur và giảng dạy tại nhà đấu giá Christie’s. Ông cho biết trong giới chuyên môn từ lâu đã xuất hiện nhiều đồn đoán về Robin Gunningham, song việc thông tin được xác nhận vẫn khiến ông tiếc nuối.

Quan điểm này cũng được khẳng định bởi Nico Epstein, cố vấn nghệ thuật tại Lisbon (Bồ Đào Nha). Ông cho biết trong giới chuyên môn từ lâu đã xuất hiện nhiều đồn đoán về Robin Gunningham, song việc thông tin được xác nhận vẫn khiến ông tiếc nuối.

“Tôi muốn hình ảnh một nghệ sĩ vô danh, cùng sự bí ẩn đi kèm, được duy trì. Với nhiều người, Banksy giống như một siêu anh hùng. Họ muốn tin vào câu chuyện đó, nhưng giờ nó đã khép lại”, Epstein nói. Ông cũng cho biết từng thích sự “trung tính” khi không biết Banksy là nam hay nữ, xuất thân ra sao. Bởi khi danh tính được gắn với một người đàn ông da trắng lớn tuổi ở Bristol (Anh), sức hấp dẫn giảm đi.

Cái giá của việc bị lộ diện

Theo Epstein, việc giữ kín danh tính ban đầu có thể xuất phát từ nhu cầu thực tế. Với một nghệ sĩ đường phố, sự ẩn danh không chỉ là yếu tố hình tượng mà còn giúp tránh rủi ro pháp lý khi thực hiện các tác phẩm ở không gian công cộng. Banksy được cho là đã nỗ lực đáng kể để bảo vệ danh tính này. Tuy nhiên, khi danh tính bị phơi bày, cách làm việc và sự nghiệp của Banksy có thể chịu tác động.

Ông nhận định câu hỏi lớn hiện nay là liệu nghệ sĩ có còn tạo ra những dự án gây chú ý như trước. Những tác phẩm mang tính biểu tượng tại Ukraine hay Bờ Tây có thể khó lặp lại, kéo theo nguy cơ giảm sản lượng sáng tác và giá trị thương mại. Thực tế, giá trị tác phẩm của Banksy có dấu hiệu giảm từ trước đó. Dù vậy, thị trường vẫn ghi nhận sức hút lớn của Banksy. Năm 2021, bức Love is in the Bin được bán với giá 18,5 triệu bảng (khoảng 25,4 triệu USD).

Tác phẩm Love is in the Bin từng được bán với giá 18,5 triệu bảng của Bansky. Ảnh: Sotheby's.

Việc chuyển từ vô danh sang được nhận diện cũng không phải lúc nào gây bất lợi. Một số nghệ sĩ như Jean-Michel Basquiat hay Brian Donnelly (KAWS) vẫn thành công sau khi công khai danh tính, dù theo Epstein, đây là những trường hợp hiếm.

Nhiều nghệ sĩ đường phố khác tiếp tục chọn cách giấu mặt để có thể tự do sáng tác trên tàu hỏa hay biển quảng cáo mà không bị nhận diện. Điều này có thể khiến họ ít được ghi nhận trong lịch sử nghệ thuật, nhưng đổi lại vẫn giữ được sự độc lập trong cách làm nghề.

Vì sao nghệ sĩ vẫn chọn giấu danh tính

Động cơ giữ kín danh tính ở mỗi nghệ sĩ không giống nhau. Người đứng sau Hey Reilly, tài khoản Instagram nổi tiếng với các hình ảnh chế người nổi tiếng bằng AI, cho biết với nghệ sĩ đường phố, ẩn danh thường giúp tránh rủi ro pháp lý, còn với họ, đó là cách duy trì tự do sáng tạo.

Reilly nói việc không lộ diện phần nào xuất phát từ tính cách nhút nhát và thói quen tránh bị chụp ảnh. Trong bối cảnh mạng xã hội đề cao việc thể hiện bản thân qua hình ảnh cá nhân, lựa chọn này giúp nghệ sĩ cảm thấy thoải mái hơn. Họ cho rằng việc từ chối tham gia vào văn hóa “biến khuôn mặt thành thương hiệu cá nhân” là một dạng phản kháng hiện đại, đồng thời giúp tác phẩm có tính phổ quát cao hơn khi tách khỏi danh tính người tạo ra.

Sự ẩn danh cũng xuất hiện ở nhiều lĩnh vực sáng tạo khác. Trong âm nhạc, ca sĩ Sia (người Australia) hay bộ đôi điện tử Daft Punk (người Pháp) từng giữ kín diện mạo trong thời gian dài.

Ca sĩ Sia giấu danh tính thật của mình dưới bộ tóc giả đặc trưng suốt thời gian dài, Ảnh: Tyler Golden/NBC.

Ở văn học, chị em nhà Brontë xuất bản tác phẩm dưới tên nam giới để tránh định kiến giới, còn bút danh George Eliot thậm chí trở nên nổi tiếng hơn tên thật của Mary Ann Evans, nhà văn thời Victoria. Gần đây hơn, nhà văn ẩn danh Elena Ferrante, tác giả loạt tiểu thuyết Napoli bắt đầu với My Brilliant Friend, đã bán hàng triệu bản trên toàn cầu, dù danh tính thật vẫn chưa được xác nhận bất chấp nhiều suy đoán.

Một trường hợp gây chú ý gần đây là Robert Galbraith, tác giả loạt trinh thám Cormoran Strike. Khi cuốn The Cuckoo’s Calling (Tiếng gọi chim cúc cu) được phát hành năm 2013, nhà xuất bản mô tả ông là cựu điều tra viên của cảnh sát quân sự Hoàng gia.

Không lâu sau, The Sunday Times tiết lộ Galbraith chính là J.K. Rowling. Nhà văn cho biết khoảng thời gian viết dưới bút danh mang lại cảm giác “giải phóng”, giúp bà xuất bản tác phẩm mà không chịu áp lực kỳ vọng hay quảng bá rầm rộ.

Friendred Peng, giảng viên cao cấp tại Đại học Nghệ thuật London, cho rằng sự ẩn danh có sức hấp dẫn sâu sắc. Trong một nền văn hóa mà danh tính thường chi phối cách tiếp nhận, việc loại bỏ yếu tố này giúp công chúng tập trung vào ý tưởng thay vì tiểu sử, giới tính hay danh tiếng của tác giả.

Ông nhận định con người vốn bị thu hút bởi những huyền thoại, nhưng khi lớp vỏ ẩn danh bị phá vỡ, tác phẩm dễ bị gắn chặt với bối cảnh cá nhân tác giả, làm giảm tính phổ quát. Vì vậy, ông cho rằng ẩn danh không phải là sự thiếu vắng thông tin, mà là một lựa chọn nghệ thuật mang tính chủ động.

Thư Vũ