Chuyên gia Nhật Bản: Việt Nam cần xây dựng 'xã hội lục giác' để thoát bẫy thu nhập trung bình

Tại hội thảo “Phát triển nguồn nhân lực cho tương lai bền vững và hướng tới tầm nhìn thành phố Olympic” diễn ra chiều 6.3 trước thềm Lễ hội Việt – Nhật lần thứ 11 (JVF 11), ông Takebe Tsutomu (Chủ tịch danh dự Ủy ban điều hành Lễ hội Việt – Nhật) đã đưa ra một gợi ý đáng chú ý: Việt Nam cần chuyển đổi cấu trúc xã hội từ mô hình “kim tự tháp” sang mô hình “xã hội lục giác”.

Chuyên gia Nhật Bản Takebe Tsutomu – Chủ tịch danh dự Ủy ban điều hành Lễ hội Việt – Nhật

Theo ông, đây có thể là chìa khóa quan trọng để Việt Nam nâng cấp nền kinh tế và thích ứng với những biến động lớn của thời đại công nghệ. “Trong kỷ nguyên AI và tự động hóa, cấu trúc nhân lực truyền thống sẽ không còn phù hợp. Điều quan trọng là xây dựng một xã hội cân bằng hơn giữa các tầng lớp nhân lực, đặc biệt là lực lượng kỹ thuật và quản lý thực hành”, ông nói.

Khi mô hình “kim tự tháp” không còn hiệu quả

Trong nhiều thập niên, cấu trúc nhân lực của các nền kinh tế đang phát triển thường được mô tả bằng hình ảnh một kim tự tháp.

Ở phần đáy là lực lượng lao động phổ thông đông đảo. Ở phần đỉnh là nhóm nhỏ các chuyên gia, nhà hoạch định chính sách và nhà quản lý cấp cao. Giữa hai tầng này là lớp nhân lực trung gian – gồm kỹ sư thực hành, quản lý sản xuất và chuyên gia vận hành công nghệ – nhưng quy mô thường khá hạn chế.

Trong giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, cấu trúc này từng phát huy hiệu quả rõ rệt. Các nhà máy cần số lượng lớn lao động cho những công việc lặp lại. Khi đó, phần đáy rộng của kim tự tháp – tức lực lượng lao động giá rẻ – trở thành lợi thế cạnh tranh.

Nhiều nền kinh tế Đông Á đã tận dụng mô hình này để tăng trưởng nhanh trong giai đoạn đầu phát triển công nghiệp.

Việt Nam cũng không phải ngoại lệ. Trong hơn 30 năm đổi mới, lực lượng lao động trẻ cùng chi phí nhân công cạnh tranh đã giúp đất nước trở thành điểm đến hấp dẫn của các dòng vốn đầu tư quốc tế. Từ dệt may, da giày đến điện tử, nhiều chuỗi sản xuất toàn cầu đã dịch chuyển sang Việt Nam.

Nhưng khi nền kinh tế bước sang giai đoạn mới – nơi giá trị gia tăng phụ thuộc ngày càng nhiều vào công nghệ và sáng tạo – mô hình kim tự tháp bắt đầu bộc lộ những điểm yếu.

Ở đỉnh kim tự tháp, Việt Nam đã hình thành một đội ngũ chuyên gia, nhà quản lý và nhà hoạch định chính sách có trình độ cao. Nhiều người được đào tạo tại các trường đại học hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, theo ông Takebe Tsutomu, khoảng cách giữa tầm nhìn chiến lược và khả năng triển khai thực tế vẫn còn khá lớn. “Không ít chính sách được thiết kế rất tốt trên giấy tờ nhưng khi triển khai lại gặp nhiều khó khăn. Lý do không phải vì ý tưởng sai, mà vì thiếu lực lượng trung gian đủ năng lực để biến chiến lược thành hành động cụ thể”, ông phân tích.

Ở chiều ngược lại, phần đáy của kim tự tháp – lực lượng lao động phổ thông – lại đang chịu áp lực ngày càng lớn từ tự động hóa.

Những công việc lặp lại, từng tạo ra hàng triệu việc làm trong các nhà máy, đang dần được thay thế bằng robot và dây chuyền tự động. “Trong tương lai gần, nhiều công việc phổ thông sẽ biến mất hoặc thay đổi hoàn toàn”, ông Takebe cảnh báo.

Nhưng vấn đề đáng lo ngại nhất lại nằm ở chính phần giữa của kim tự tháp. Đây là khu vực của những kỹ sư thực hành, quản lý sản xuất, chuyên gia vận hành công nghệ và giám sát kỹ thuật.

Họ không phải là những nhà hoạch định chiến lược, nhưng cũng không đơn thuần là lao động phổ thông. Họ chính là những người biến ý tưởng thành sản phẩm, biến kế hoạch thành quy trình và biến công nghệ thành năng suất thực tế.

Trong nhiều nền kinh tế phát triển, tầng lớp này đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Họ trực tiếp vận hành dây chuyền sản xuất, tối ưu hóa quy trình, xử lý sự cố và liên tục cải tiến hoạt động của doanh nghiệp. “Nếu không có lực lượng trung gian đủ mạnh, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn sẽ ngày càng lớn. Khi đó, nền kinh tế khó có thể nâng cao năng suất”, ông Takebe nhận định.

Theo ông, đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều quốc gia mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình: không còn lợi thế lao động giá rẻ nhưng cũng chưa xây dựng được năng lực công nghệ đủ mạnh.

“Xã hội lục giác” – mô hình cân bằng hơn

Để giải quyết vấn đề này, ông Takebe Tsutomu đề xuất Việt Nam chuyển dần sang mô hình “xã hội lục giác”.

Khác với kim tự tháp – nơi phần đáy rộng và phần giữa hẹp – mô hình lục giác nhấn mạnh sự mở rộng của tầng lớp nhân lực trung gian. Khi tầng lớp này phát triển đủ mạnh, cấu trúc xã hội sẽ trở nên cân bằng và ổn định hơn.

Trọng tâm của mô hình là sự phát triển của nhóm nhân lực được gọi là “light-blue collar” – tạm dịch là “cổ áo xanh lơ”. Đây là nhóm lao động có kỹ năng kỹ thuật cao, kết hợp giữa tư duy thực hành và khả năng quản lý công nghệ. Họ có thể là kỹ sư vận hành dây chuyền sản xuất, chuyên gia kỹ thuật tại nhà máy, quản lý dự án công nghiệp hoặc người trực tiếp giám sát hệ thống công nghệ trong doanh nghiệp.

“Những người ‘cổ áo xanh lơ’ chính là cầu nối giữa tầm nhìn chiến lược và hoạt động thực tiễn”, ông Takebe nói.

Họ hiểu mục tiêu của lãnh đạo, nhưng đồng thời cũng nắm rõ từng chi tiết kỹ thuật tại hiện trường sản xuất. Nhờ vậy, họ có thể điều chỉnh quy trình, cải tiến công nghệ và tối ưu hóa hoạt động của doanh nghiệp một cách hiệu quả.

Theo ông Takebe Tsutomu, lịch sử phát triển của Nhật Bản sau Thế chiến II là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh của tầng lớp nhân lực trung gian. Sau chiến tranh, nền kinh tế Nhật Bản gần như bị tàn phá. Quốc gia này thiếu tài nguyên, thiếu vốn và thị trường nội địa cũng không quá lớn.

Tuy nhiên, Nhật Bản đã xây dựng được một lực lượng kỹ sư và quản lý sản xuất cực kỳ vững mạnh. “Chính những kỹ sư và nhà quản lý tại nhà máy đã tạo ra hàng nghìn cải tiến nhỏ mỗi ngày. Những cải tiến đó tích lũy lại và tạo nên sức mạnh công nghiệp của Nhật Bản”, ông Takebe chia sẻ.

Triết lý cải tiến liên tục – Kaizen – trở thành nền tảng cho sự trỗi dậy của các tập đoàn công nghiệp Nhật Bản.

Những thay đổi nhỏ nhưng bền bỉ trong sản xuất đã giúp nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng sản phẩm và xây dựng danh tiếng cho hàng hóa Nhật Bản trên toàn cầu.

Chỉ trong vài thập niên, Nhật Bản đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế hàng đầu thế giới.

Cơ hội cho Việt Nam trong kỷ nguyên AI

Đối với Việt Nam, mô hình “xã hội lục giác” không chỉ là một ý tưởng lý thuyết. Nó phản ánh nhu cầu cấp thiết của nền kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi hiện nay.

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã đầu tư mạnh vào giáo dục đại học và đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao.

Tuy nhiên, hệ thống đào tạo nghề và kỹ thuật thực hành vẫn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu của nền kinh tế công nghiệp hiện đại.

Theo ông Takebe Tsutomu, đây chính là lĩnh vực Việt Nam cần tập trung đầu tư mạnh mẽ hơn. “Việt Nam có dân số trẻ, năng động và khả năng tiếp thu công nghệ rất nhanh. Nếu xây dựng được hệ thống đào tạo kỹ thuật và thực hành mạnh mẽ, Việt Nam có thể tạo ra một tầng lớp ‘cổ áo xanh lơ’ rất lớn”, ông nói.

Khi lực lượng này được đào tạo bài bản và phát triển đủ mạnh, họ sẽ trở thành cầu nối quan trọng giữa chiến lược và thực tiễn.

Các chính sách đổi mới sáng tạo khi đó sẽ không chỉ dừng lại trên giấy tờ, mà có thể được triển khai trực tiếp trong các nhà máy, doanh nghiệp và các dự án công nghiệp.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi mọi ngành nghề, tầng lớp “cổ áo xanh lơ” cũng sẽ đóng vai trò then chốt trong việc vận hành và cải tiến các hệ thống công nghệ mới. “AI không chỉ thay thế con người. AI cũng tạo ra nhiều công việc mới – đặc biệt là các công việc cần kỹ năng kỹ thuật và khả năng vận hành hệ thống công nghệ”, ông Takebe nhận định.

Lịch sử kinh tế thế giới cho thấy chỉ một số ít quốc gia có thể vượt qua bẫy thu nhập trung bình để trở thành nền kinh tế phát triển. Những quốc gia thành công thường có một điểm chung: họ xây dựng được một cấu trúc nhân lực cân bằng, trong đó tầng lớp trung gian đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Một xã hội với lực lượng kỹ thuật và quản lý thực hành mạnh mẽ sẽ có khả năng thích ứng nhanh với thay đổi công nghệ, đồng thời duy trì năng suất cao trong sản xuất.

Theo ông Takebe Tsutomu, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lớn. “Nếu Việt Nam xây dựng được một ‘xã hội lục giác’ – nơi tầng lớp nhân lực trung gian đủ mạnh – đất nước có thể vượt qua giai đoạn phát triển dựa vào lao động giá rẻ và bước sang nền kinh tế tri thức”, ông nói.

Khi đó, “xã hội lục giác” sẽ không chỉ là một khái niệm học thuật. Nó có thể trở thành bản thiết kế cho giai đoạn phát triển mới của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Hồ Quang