Chuyên gia phản biện cách dùng hình tượng Steve Jobs trong đề Ngữ văn thi tốt nghiệp trung học phổ thông 2026

Đề Ngữ Văn thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026. Ảnh: CDKH

Ngay sau khi kết thúc môn thi Ngữ văn sáng 11/6, đề Ngữ văn nhanh chóng trở thành chủ đề được bàn luận sôi nổi trên các diễn đàn giáo dục và mạng xã hội. Bên cạnh những lời khen dành cho cách ra đề thi mới mẻ, giàu tính thực tiễn, không ít ý kiến bày tỏ băn khoăn về cách lựa chọn ngữ liệu và yêu cầu nghị luận của đề thi.

Không thể mơ mộng những Steve Jobs Việt Nam từ một đề thi được chắp vá bằng tư duy bề nổi?

Chia sẻ trên trang cá nhân, Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh - nguyên vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, đọc đề thi câu 1 của Phần Viết khiến ông không khỏi băn khoăn và tự đặt một số câu hỏi.

Thứ nhất, một đề thi tốt nghiệp có nên mặc định mọi học sinh đều biết Steve Jobs, Zuckerberg, Elon Musk là ai không?

Thứ hai, học sinh vùng sâu, vùng xa, ít tiếp xúc với công nghệ toàn cầu có đang bị bất lợi ngay từ ngữ liệu của đề không?

Thứ ba, muốn có "Steve Jobs Việt Nam" thì chỉ cần người trẻ đam mê, nỗ lực, dám nghĩ dám làm, hay cần cả một hệ sinh thái giáo dục, khoa học, vốn, thị trường và văn hóa chấp nhận thất bại?

Thứ tư, một nền giáo dục nên đặt mục tiêu tạo ra vài cá nhân kiệt xuất, hay nâng năng lực sáng tạo của hàng triệu học sinh bình thường?

Thứ năm, đề thi này đang đo năng lực nghị luận của học sinh, hay vô tình đo mức độ tiếp xúc của các em với truyền thông công nghệ phương Tây?

Thứ sáu, liệu phổ rộng các em có biết và thấu hiểu Nghị quyết 57-NQ/TW hay không?

Tiếp tục nêu quan điểm về đề thi, Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh cũng chỉ ra việc nhầm lẫn giữa khái niệm "nhà đổi mới sáng tạo/doanh nhân" (Innovator/Entrepreneur) với "nhà phát minh" (Inventor) trong một văn bản đo lường học thuật.

Theo Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, có thể bóc tách cả 3 "bức tượng đài" này để thấy rõ bản chất họ không hề là nhà phát minh công nghệ.

Steve Jobs không phát minh ra máy tính cá nhân, chuột máy tính hay máy nghe nhạc. Mạch điện Apple đời đầu là do Wozniak cặm cụi hàn, giao diện đồ họa là mảng kiến thức lấy từ Xerox PARC. Jobs thực chất là một thiên tài về "tích hợp (integration)" và thiết kế trải nghiệm, đan xen mượt mà giữa thẩm mỹ và phần cứng để biến công nghệ thô kệch thành sản phẩm thương mại mang tính nghệ thuật.

Mark Zuckerberg không phát minh ra Internet, cũng chẳng tạo ra ngôn ngữ lập trình nền tảng nào. Cậu sinh viên năm đó chỉ dùng những bộ mã có sẵn để viết ra một website kết nối nội bộ. Đó thuần túy là sự đột phá về "mô hình kinh doanh và phương thức tương tác xã hội", tuyệt nhiên không phải một phát minh công nghệ cốt lõi.

Elon Musk không phát minh ra xe điện (động cơ điện có từ hàng thế kỷ trước và Tesla được người khác sáng lập), cũng chẳng sáng chế ra nguyên lý bay của tên lửa. Musk đóng vai trò của một kỹ sư trưởng vĩ mô, một nhà đầu tư có khả năng "tối ưu hóa kỹ thuật" và thương mại hóa những hệ thống phức tạp ở quy mô chưa từng có.

"Chúng ta liên tục hô hào đổi mới giáo dục, nhưng lại đưa ra những đề bài lỏng lẻo, sai lệch về khái niệm cốt lõi.

Không thể đòi hỏi học sinh phát huy "tư duy phản biện" hay mộng mơ về một "Steve Jobs Việt Nam" từ một đề thi được chắp vá bằng tư duy bề nổi. Ra đề kiểu "thấy người sang bắt quàng làm họ" thế này, học sinh cứ nhắm mắt viết "văn mẫu" sáo rỗng để lấy điểm cũng là hệ quả tất yếu!", Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh thẳng thắn chia sẻ.

Tiềm lực khoa học của quốc gia không xây từ hào quang của những câu chuyện đầu tư làm giàu

Viết trên trang cá nhân, Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan - Trưởng bộ môn Lý luận Văn học, khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng cả Steve Jobs, Mark Zuckerberg lẫn Elon Musk đều không thể được xem là nhà phát minh theo nghĩa là nhà khoa học hay kỹ sư tạo ra các nguyên lý công nghệ mới.

Theo Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan, thế giới biết đến họ với vai trò là những CEO và nhà đầu tư công nghệ, những người nhìn thấy tiềm năng của công nghệ trước nhiều người khác và kết hợp các công nghệ hiện có thành sản phẩm đột phá, những người đầu tư mạnh vào các lĩnh vực có khả năng mang lại lợi nhuận và ảnh hưởng lớn với quần chúng.

Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan nêu ví dụ các sản phẩm như iPhone, iPad và Macintosh đều không phải do Steve Jobs tự tay phát minh, nhưng ông đóng vai trò quan trọng trong việc nâng tiêu chuẩn thiết kế, biến chúng thành những sản phẩm thay đổi thị trường.

Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan cho rằng cả ba người chủ yếu thúc đẩy việc ứng dụng, thương mại hóa và mở rộng quy mô công nghệ, thay vì khám phá các định luật khoa học mới hoặc sáng tạo ra những công nghệ nền tảng.

Vì vậy không thể so sánh họ với những nhà phát minh thật sự như Louis Pasteur, Albert Einstein, Thomas Edison, Nikola Tesla hay Marie Curie.

"Tôi không nói là ba người trên không quan trọng đối với thế giới, nhưng ảnh hưởng của họ chủ yếu nằm ở việc biến công nghệ thành hiện thực ở quy mô hàng triệu, hàng tỉ người dùng và từ đó mang lại lợi nhuận cực lớn, trong khi nhiều nhà khoa học và kỹ sư mà truyền thông ít chú ý hơn mới chính là những người tạo ra các đột phá kỹ thuật nền tảng phía sau các sản phẩm đó", Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan nêu quan điểm.

Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan thẳng thắn nhìn nhận cách ra đề này tạo ấn tượng về việc xóa bỏ công lao thầm lặng của những nhà khoa học chân chính, những người lao động trí tuệ thật sự để làm ra sản phẩm, chỉ để tập trung "spotlight" vào những người tổ chức thương mại hóa, bán sản phẩm ra thị trường.

"Chính bản thân việc này đã không ổn đối với chính cái kỳ vọng "tạo nên những Steve Jobs Việt Nam" bởi lẽ tiềm lực khoa học của quốc gia phải được xây dựng từ những nền móng chắc chắn ban đầu của khoa học cơ bản, chứ không phải từ hào quang của những câu chuyện đầu tư làm giàu", Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan cho hay.

Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan cũng cho rằng cách diễn đạt "Steve Jobs Việt Nam" tạo cảm giác cá nhân hóa thành công và đôi khi lý tưởng hóa mô hình kinh tế Mỹ và con đường làm giàu bằng đầu tư công nghệ. Trong khi nền tảng lịch sử, văn hóa, kinh tế, chính trị và con người của mỗi quốc gia hoàn toàn khác nhau.

"Thực tế nhiều quốc gia phát triển công nghệ theo những con đường khác nhau. Đức mạnh về công nghiệp chế tạo và kỹ thuật, Nhật nổi bật về sản xuất, robot và vật liệu, Trung Quốc xây dựng năng lực công nghệ thông qua sự kết hợp giữa thị trường, nhà nước và doanh nghiệp. Thành công công nghệ không chỉ được đo bằng việc tạo ra các công ty kiểu Apple hay Meta và những "người hùng truyền thông" như Elon Musk", Tiến sĩ Phạm Ngọc Lan chia sẻ.