Chuyên gia quốc tế chia sẻ kinh nghiệm giúp Việt Nam tìm hài cốt liệt sĩ

Chiều 21/10, tại Hà Nội, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu - Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, chủ trì Hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm và tiến bộ khoa học, công nghệ trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN”. Các chuyên gia của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), Đại học Georgia (Mỹ) tham gia trao đổi kinh nghiệm.

Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu cho biết, tính đến sáng cùng ngày, cả nước đã lấy mẫu từ hơn 211.000 hài cốt liệt sĩ để phục vụ giám định ADN. Tuy nhiên, thời gian và môi trường đã khiến nhiều hài cốt phân hủy nặng, trong khi thông tin xác minh còn thiếu. Việc lấy mẫu đối chứng từ thân nhân ngày càng cấp thiết.

Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Jennifer Wicks McNamara và các đại biểu dự hội thảo. (Ảnh: Nguyễn Minh)

Tìm manh mối từ những mẫu đất

Một hướng nghiên cứu được Đại học Georgia giới thiệu là tìm dấu vết sinh học trong đất để hỗ trợ xác định nơi chôn cất. Khi cơ thể phân hủy, ADN của người và những dấu hiệu sinh học liên quan có thể lưu lại trong môi trường. Các chuyên gia phân tích mẫu đất để tìm những dấu vết này, kể cả khi không còn nhìn thấy hài cốt.

Trong thử nghiệm được trình bày tại hội thảo, nhóm nghiên cứu phân tích 125 mẫu trên ô đất rộng 10x10m. Vị trí chôn cất được giữ kín với nhóm phân tích. Những mẫu có tín hiệu ADN người tập trung thành vùng. Khi vị trí chôn cất được công bố sau đó, địa điểm này nằm trong vùng mà nhóm đã khoanh được.

Chi tiết ấy gợi mở khả năng bổ sung manh mối cho lực lượng tìm kiếm trước khi khai quật. Tuy nhiên, kết quả mới giúp lựa chọn khu vực cần chú ý, chưa chỉ ra chắc chắn từng vị trí mộ. Việc tìm thấy dấu vết trong đất cũng chưa trả lời được người từng nằm ở đó là ai.

Gần 100 đại biểu, chuyên gia trong nước và quốc tế đã tham dự hội thảo.

Hội thảo được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến.

Giáo sư Magdy S. Alabady (Đại học Georgia) nhấn mạnh, để xác định danh tính, vẫn phải kết hợp việc thu hồi hài cốt, xét nghiệm với thông tin về người mất tích và thân nhân. Các mẫu đất cũng cần được kiểm tra để phân biệt dấu vết cũ với ADN mới có thể lẫn vào.

Với những mẫu xương đã tìm được, Tiến sĩ Thomas Parsons - cố vấn khoa học cấp cao của ICMP, chia sẻ khó khăn từ thực tế phân tích mẫu tại Việt Nam: ADN người còn rất ít, đã đứt gãy thành những đoạn ngắn và lẫn nhiều ADN của vi sinh vật.

Các kỹ thuật xét nghiệm mới được giới thiệu nhằm đọc thông tin từ những đoạn ADN còn lại, tìm các đặc điểm di truyền để so sánh với thân nhân. Khả năng đối chiếu phụ thuộc vào lượng thông tin lấy được từ mẫu xương và mức độ gần, xa của quan hệ huyết thống. Có kết quả xét nghiệm vì thế chưa đồng nghĩa đã xác định được danh tính.

Giữ từng mẫu xương để tìm lại tên người

Từ kinh nghiệm của ICMP, Tiến sĩ Soren Blau - Trưởng Bộ phận Khảo cổ học và Nhân học thuộc ICMP, nhấn mạnh việc xác định danh tính cần được chuẩn bị ngay khi khai quật, thu hồi hài cốt. Nếu hài cốt của nhiều người bị lẫn, việc phân biệt phải được thực hiện chặt chẽ. Thông tin về xương, răng, đồ vật đi kèm và hồ sơ người mất tích đều có giá trị hỗ trợ.

Chuyên gia quốc tế và Việt Nam chia sẻ ý kiến tại hội thảo.

Điều này đòi hỏi các khâu tìm kiếm, quy tập và giám định phải nối tiếp nhau bằng hồ sơ rõ ràng. Mẫu được lấy ở đâu, thuộc trường hợp nào, đã qua những bước xử lý gì cần được ghi nhận, để kết quả xét nghiệm có thể kiểm tra và đối chiếu với các chứng cứ khác.

Về phía Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Tất Thọ đến từ Viện Pháp y Quân đội, giới thiệu việc tiếp nhận, bảo quản, lưu trữ mẫu tại nhà K4 thuộc Kho 708. Mỗi mẫu có mã riêng, gắn với hồ sơ và một vị trí lưu trữ xác định. Người quản lý có thể tra mẫu đang ở đâu, ai bàn giao, khi nào xuất đi xét nghiệm và khi nào nhận lại.

Bảo quản mẫu cũng là giữ cơ hội xét nghiệm về sau. Xương, răng sau khai quật tiếp tục chịu tác động của nhiệt độ, độ ẩm, nấm mốc và cách xử lý. Vì vậy, quy trình chú trọng hạn chế làm hư hại mẫu, tránh lẫn mẫu và giữ phần ADN còn lại. Theo Tiến sĩ Thọ, cơ sở có sức chứa hiện tại khoảng 110.000 mẫu, năng suất xử lý 430-480 mẫu/ngày.

Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu cho biết Bộ Quốc phòng Việt Nam trân trọng cảm ơn sự đồng hành của các quốc gia, các tổ chức, chuyên gia quốc tế trong công tác tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Jennifer Wicks McNamara chia sẻ: “Cam kết của chúng tôi rất giản dị: trở thành một đối tác tin cậy, tăng cường năng lực cho Việt Nam, hỗ trợ các mục tiêu xác định danh tính của Việt Nam và mang câu trả lời đến với thêm nhiều gia đình hơn nữa”.

Chia sẻ tại hội thảo, Đại sứ Mỹ Jennifer Wicks McNamara khẳng định cam kết trở thành đối tác tin cậy, hỗ trợ những ưu tiên và tăng cường năng lực cho Việt Nam. Thông qua Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh, Mỹ đóng góp năng lực của chính phủ, các trường đại học, phòng thí nghiệm và khu vực tư nhân.

“Mỗi một trường hợp xác định được danh tính không chỉ là một thành tựu khoa học. Ý nghĩa hơn cả, đó là một con người cuối cùng đã được trở về với gia đình”, Đại sứ Jennifer Wicks McNamara nói.

Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu - Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, trao quà tặng chuyên gia và đại biểu tham dự hội thảo.

Ảnh: Nguyễn Minh

Kết luận hội thảo, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu nhấn mạnh phải “đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với kiểm soát chất lượng”; đồng thời yêu cầu làm rõ nội dung có thể áp dụng ngay, nội dung cần nghiên cứu, thử nghiệm và nội dung cần hợp tác quốc tế, công nghệ phải phù hợp với đặc điểm mẫu, con người và điều kiện vận hành tại Việt Nam.

Riêng việc nghiên cứu ADN trong môi trường để hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng yêu cầu xác định rõ mục tiêu, phạm vi và cách đánh giá. Việc triển khai cần từng bước, dựa trên kết quả kiểm chứng thực tế.