Chuyên gia tâm lý đưa 'toa thuốc' cho phụ huynh và học sinh

Học sinh lớp 9 ôn tập cho Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT.

Áp lực tuổi 15

Dù tỷ lệ tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập năm nay được nâng lên 74%, Hà Tĩnh vẫn dự kiến có gần 4.500 học sinh không thể vào trường công lập do số lượng thí sinh tăng cao. Áp lực cạnh tranh vì thế ngày càng lớn, không chỉ đè nặng lên học sinh mà còn khiến nhiều phụ huynh rơi vào trạng thái lo lắng, căng thẳng.

Trước áp lực của Kỳ thi tuyển sinh lớp 10, Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương – Giảng viên Bộ môn Tâm lý giáo dục, Trường Đại học Hà Tĩnh đã có những chia sẻ với Báo Giáo dục và Thời đại, đồng thời đưa ra nhiều lời khuyên giúp phụ huynh giữ tâm lý vững vàng, đồng hành cùng con vượt qua kỳ thi quan trọng sắp tới.

Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tại Hà Tĩnh dự kiến diễn ra ngày 25-26/5 với 21.216 học sinh đăng ký dự thi (ảnh tư liệu).

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, áp lực thi lớp 10 hiện nay không chỉ đến từ khối lượng kiến thức hay độ khó đề thi mà còn bắt nguồn từ kỳ vọng quá lớn của gia đình và xã hội.

Nhiều phụ huynh kỳ vọng con phải đỗ trường chuyên, trường điểm hoặc ít nhất vào được trường công lập. Trong khi đó, áp lực từ tỷ lệ chọi, điểm số và sự thúc ép học tập khiến học sinh lớp 9 gần như không có khoảng nghỉ tinh thần.

Những câu nói như “trượt cấp 3 là hết cơ hội” vô tình tạo thêm gánh nặng cho các em ở tuổi 15 – giai đoạn tâm lý còn nhạy cảm, dễ bị tác động. Nhiều học sinh xem kết quả thi là thước đo giá trị bản thân, càng gần ngày thi càng lo âu, mất ngủ, học quá sức.

Theo chuyên gia tâm lý, điều đáng lo hiện nay là nhiều gia đình đang vô tình biến việc học thành áp lực thường trực trong mỗi bữa cơm, giấc ngủ của con trẻ.

“Không ít học sinh luôn sống trong trạng thái sợ hãi vì lo làm cha mẹ thất vọng. Các em không chỉ áp lực vì thi mà còn áp lực vì cảm giác nếu thất bại sẽ mất đi sự công nhận từ gia đình”, Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương chia sẻ.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương – Giảng viên Bộ môn Tâm lý giáo dục, Trường Đại học Hà Tĩnh.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, stress trước kỳ thi lớp 10 đang xuất hiện ngày càng phổ biến ở học sinh lớp 9. Nhiều em rơi vào trạng thái lo âu kéo dài, dễ cáu gắt, buồn bã, mất ngủ và suy nghĩ quá mức về điểm số, khả năng đỗ hay trượt.

Không ít học sinh học trước quên sau, càng ôn càng hoang mang, thậm chí thu mình, ngại giao tiếp với gia đình và bạn bè. Áp lực kéo dài còn gây ra các biểu hiện thể chất như đau đầu, đau dạ dày, tim đập nhanh, chóng mặt, cơ thể mệt mỏi, kiệt sức.

Điều đáng lo là nhiều phụ huynh vẫn xem nhẹ các dấu hiệu này, thường trách móc khi con cáu gắt hoặc sa sút học tập thay vì tìm hiểu nguyên nhân tâm lý phía sau.

“Có những em đang phát tín hiệu cầu cứu nhưng người lớn lại nghĩ con lười biếng hoặc thiếu cố gắng. Đây là điều rất đáng lo”, chuyên gia tâm lý nhận định.

Giảm kỳ vọng, tăng đồng hành

Theo các chuyên gia giáo dục, trong giai đoạn nước rút, điều học sinh cần không chỉ là thêm thời gian học mà còn là trạng thái tinh thần ổn định.

Phụ huynh cần giảm áp lực thành tích và tránh đặt kỳ vọng vượt quá khả năng của con. Việc liên tục hỏi điểm số, kiểm tra bài vở hay so sánh với bạn bè dễ khiến học sinh thêm căng thẳng.

Thay vì tạo cảm giác bị giám sát, cha mẹ nên trò chuyện nhẹ nhàng, quan tâm đến cảm xúc của con. Một câu hỏi như “Con có đang mệt không?” đôi khi ý nghĩa hơn nhiều lời thúc ép học tập.

Sự đồng hành, thấu hiểu, tình yêu thương từ gia đình là “toa thuốc” quan trọng giải tỏa tâm lý với học sinh lớp 9 trước Kỳ thi tuyển sinh.

Gia đình cũng cần tạo không khí tích cực trong nhà, tránh biến mỗi cuộc trò chuyện thành áp lực thi cử. Học sinh cần được ngủ đủ giấc, vận động, thư giãn hợp lý để duy trì sức khỏe tinh thần.

Nhiều chuyên gia cho rằng phụ huynh cần thay đổi tư duy “bằng mọi giá phải vào trường công”. Bởi trong bối cảnh giáo dục hiện nay, học sinh có nhiều lựa chọn khác như trường tư thục, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên hoặc học nghề theo định hướng sớm. Điều quan trọng không phải là con đi bằng con đường nào mà là phù hợp với năng lực, tâm lý và định hướng tương lai.

“Không có kỳ thi nào đủ sức quyết định toàn bộ tương lai của một con người. Điều quan trọng hơn là các em học được cách vượt qua áp lực và đứng dậy sau thất bại”, Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương – Giảng viên Bộ môn Tâm lý giáo dục, Trường Đại học Hà Tĩnh.

Một vấn đề đặc biệt được các chuyên gia nhấn mạnh là cách ứng xử của phụ huynh sau kỳ thi nếu kết quả không như mong muốn. Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, đây là thời điểm học sinh dễ tổn thương nhất. Nếu cha mẹ phản ứng bằng trách móc, thất vọng hoặc so sánh, các em rất dễ rơi vào cảm giác tự ti, thất bại. “Điều học sinh cần nhất lúc ấy là cảm giác mình vẫn được yêu thương dù kết quả ra sao”, Thạc sĩ Thu Phương nói.

Chuyên gia khuyến cáo phụ huynh tuyệt đối tránh những câu hỏi như “Tại sao sai câu này?”, “Sao con không bằng bạn A?”. Những lời nói tưởng chừng vô tình có thể tạo áp lực tâm lý rất lớn. Điều quan trọng hơn cả là giúp con hiểu rằng trượt công lập không phải dấu chấm hết. Thay vào đó, cha mẹ cần bình tĩnh, cho con thời gian nghỉ ngơi và chấp nhận cảm xúc thất vọng của con. Hãy lắng nghe thay vì phán xét.

Phụ huynh động viên con sau buổi thi tuyển sinh lớp 10 THPT năm 2025 (ảnh tư liệu).

Sau khi tâm lý ổn định, phụ huynh có thể đồng hành cùng con tìm những hướng đi phù hợp hơn như học trường tư, trường nghề, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc tiếp tục ôn thi đều là những lựa chọn đáng tôn trọng.

Kỳ thi lớp 10 là cột mốc quan trọng nhưng không phải “phán quyết” cho tương lai tuổi 15. Giữa cuộc đua tuyển sinh ngày càng áp lực, có lẽ “toa thuốc” quan trọng nhất với học sinh lớp 9 lúc này không nằm ở những lớp học thêm dày đặc, mà ở sự thấu hiểu, bình tĩnh và yêu thương vô điều kiện từ gia đình.