Chuyện giữ 'báu vật xanh' đất cội nguồn

“Rừng thiêng” Đất Tổ

“Không còn rừng thì không còn di tích”, cán bộ kiểm lâm Nguyễn Khắc Lý - Đội Kiểm lâm cơ động và Phòng cháy khu vực 1 khẳng định với chúng tôi trong buổi tuần tra vùng lõi rừng nguyên sinh Đền Hùng. Như tôn chỉ nằm lòng, những cán bộ kiểm lâm cơ động thường trực hiểu rằng cánh rừng cổ Nghĩa Lĩnh quý tựa báu vật phải được bảo vệ tuyệt đối, là một phần linh hồn ngôi đền cội nguồn mấy nghìn năm - Di tích quốc gia đặc biệt, di sản Tổ Tiên để lại.

Đỉnh thiêng Nghĩa Lĩnh bốn mùa xanh tươi làm cho không khí thêm linh thiêng trong lòng mỗi du khách khi tìm về nguồn cội.

Rảo bộ đường ven chân núi, du khách dễ dàng bắt gặp những cây chò nâu thân xám cao vút, những gốc lim, đại cổ thụ sần sùi dấu vết thời gian. Nhiều cây có kích thước lớn phải vài người ôm mới xuể, dây leo chằng chịt như những nét chấm phá tự nhiên của một bức tranh cổ tích. Ngay tại cổng chính đền có hai “cụ” thông già hơn 300 năm tuổi (nay chỉ còn một cây) vẫn đứng sừng sững như “vệ sĩ” âm thầm canh giữ đất thiêng.

Theo anh Nguyễn Văn Lý - Phó phòng Quản lý và Phát triển Rừng quốc gia Đền Hùng, tại vùng lõi khu di tích có 18,7ha rừng nguyên sinh tự nhiên chưa từng bị con người tác động. Không rõ có từ bao giờ, khu vực này còn nguyên trạng và rất nhiều gỗ quý. Du khách lên các đền Hạ, Trung, Thượng đều có thể thấy ngay những cây già kích thước lớn.

Nhà sử học Nguyễn Tiến Khôi - nguyên Giám đốc Khu di tích lịch sử Đền Hùng thông tin: Năm 2008, khi Nhà nước xây dựng, cải tạo, tu sửa lớn quần thể Đền Hùng, một yêu cầu thi công khắt khe là tuyệt đối không chạm bất kỳ cây cổ thụ nào, đó là lý do có những đoạn đường dẫn bê tông cong nhằm giữ cây.

Theo ông Khôi, rừng là “báu vật xanh” đất cội nguồn, rất quý giá. Hiện còn nhiều cây cổ thụ như: Sui 200 năm tuổi, lim 400 tuổi, đại 500 tuổi, lát hoa khoảng 150 tuổi, vạn tuế hơn 800 tuổi và nhiều cây đa, cây si, bồ lầm... chưa xác định tuổi.

Tương truyền Vua Hùng thấy vùng đất nhiều cây quý xanh tươi, sơn thủy đắc địa nên chọn đặt kinh đô. Không chỉ mang giá trị sinh học, khu rừng còn gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh của người Việt. Từ xa xưa, người dân đã quan niệm cây cổ thụ là nơi thần linh trú ngụ, vì vậy tuyệt đối không xâm phạm. Chính niềm tin ấy đã góp phần bảo vệ rừng qua nhiều thế hệ, tạo nên một “lá chắn vô hình” nhưng bền bỉ.

Màu xanh ngút ngàn của hơn 845 ha rừng khiến Khu di tích lịch sử Đền Hùng trở thành “lá phổi xanh” trong lành cho cả một vùng rộng lớn.

Đặc biệt, trong dịp về thăm Đền Hùng lần thứ 2 vào đầu năm 1962, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Phải bảo vệ, chăm sóc cây rừng Đền Hùng cho tốt. Làm sao để nơi đây trở thành một công viên, rừng cây của cả nước, để Nhân dân về thăm Tổ Tiên ngày càng đông và cảnh quan ngày càng tươi đẹp”. Lời căn dặn của Bác đến nay vẫn là kim chỉ nam cho công tác bảo tồn, bảo vệ, phục hồi, phát triển rừng Đền Hùng.

Ngày đêm giữ rừng quốc gia

Bước trên thảm thực bì lên đồi Đồng Lềnh phía Đông núi Nghĩa Lĩnh, nơi đặt “chòi canh lửa” mà cảm nhận áp lực căng thẳng từng ngày của những cán bộ kiểm lâm mỗi mùa khô đến. “Chỉ một tàn thuốc lá vô ý, hay một que hương vương vãi mà khách thăm Đền có thói quen cắm gốc cây sẽ bùng cháy nếu không kịp phát hiện, dập tắt” - kiểm lâm viên Nguyễn Khắc Lý khoát vòng tay một vùng rộng quanh vùng núi thiêng nói với chúng tôi nỗi lo thường trực, cũng là công việc tỷ mẩn căng thẳng hằng ngày khi đi tuần tra, cảnh giới, dọn dẹp.

Hiện Khu di tích có 3 chòi canh lửa (chòi cao 30m, xây bê tông, khung thép vững chắc) đặt trên các đồi cao xung quanh. Từ đây có thể bao quát toàn vùng. Chòi có camera cực nhạy và thiết bị quan trắc tự động, có nhân lực kiểm lâm cơ động dùng ống nhòm ứng trực 24/24h, chỉ một đốm khói xuất hiện từ xa trong vùng rộng hàng trăm ha đã được phát hiện.

“Nếu xác định có đám cháy nguy hiểm vài m2, chỉ vài phút chúng tôi huy động khoảng 200 người và phương tiện (phối hợp nhanh từ các lực lượng Công an, Quân đội, Kiểm lâm, Khu di tích và người dân) có mặt lập tức dập tắt” - Nguyễn Khắc Lý, người đã có kinh nghiệm 15 năm bảo vệ Rừng quốc gia Xuân Sơn mới được phân công đến Khu di tích nhận nhiệm vụ, thông tin với chúng tôi về những lần diễn tập phòng cháy ở Đền Hùng.

Diễn tập PCCC tại Rừng quốc gia Đền Hùng góp phần nâng cao năng lực quản lý, bảo vệ và giữ gìn màu xanh của Khu di tích lịch sử Đền Hùng.

Từ đền Thượng, nhân viên bảo vệ Khu di tích đưa chúng tôi đến cạnh một họng nước thường trực, chỉ thao tác vài giây, một luồng nước phun ra cực mạnh. “Từ đây, chúng tôi gắn ống dẫn đi xa cả trăm mét dập lửa. Đền nào cũng có bể nước lớn ứng trực, còn họng nước trực chờ có hàng trăm điểm. Cứ sáng thứ Hai và thứ Sáu, chúng tôi vận hành thử, nếu có trục trặc thì sửa ngay. Khu di tích còn ba trạm bơm công suất lớn có thể bơm nước lên tất cả các đền. Hồ chứa bao quanh núi Nghĩa Lĩnh không bao giờ để cạn vì có trạm lớn lấy nước từ sông Lô vào” - đồng chí Phó phòng Quản lý và Phát triển Rừng quốc gia Đền Hùng khẳng định.

Cán bộ phòng Quản lý và Phát triển Rừng quốc gia Đền Hùng thường xuyên cắt cử lịch canh gác, bảo vệ để nâng cao yêu cầu PCCC rừng một cách hiệu quả và khoa học.

Một thế trận ứng phó hỏa tặc kỹ đến từng mét rừng mặc dù “phòng là chính” luôn được lên kế hoạch kỹ lưỡng và khoa học. Theo Giám đốc Khu di tích Đền Hùng Phạm Tiến Đạt, không chỉ phối hợp cơ động và bài bản cực nhanh xử lý cháy, đơn vị còn cùng địa phương ký cam kết bảo vệ rừng. Việc tuyên truyền nâng cao ý thức người hành hương qua hệ thống loa phóng thanh, nhất là mùa lễ hội đông người là công việc thường trực, then chốt. Xen lẫn mỗi bản tin luôn gắn cảnh báo nguy cơ cháy nếu vô ý.

“Hàng chục năm qua không một vụ xâm hại rừng. Không còn chuyện đêm 30 Tết người trẻ đi bẻ cây lộc Đền Hùng, không còn thói quen cắm hương gốc cây, không ai dám vào đây săn bắn, nhưng bảo vệ rừng chưa từng lơ là. Rừng quý là một phần linh hồn của Khu di tích” - ông Phạm Tiến Đạt nói.

Làm đẹp cảnh quan trước dịp Quốc giỗ năm nay, Khu di tích lịch sử Đền Hùng đã trồng mới hàng trăm nghìn cây hướng dương trải khắp dọc sân hành lễ và trồng khá nhiều mộc miên tại các trục đường.

Quốc Tùng