'Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay': Đưa di sản sân khấu truyền thống đến gần hơn với công chúng

Giữa nhịp sống tại phố cổ Hà Nội, ở số 50 Đào Duy Từ, một không gian dành cho nghệ thuật Tuồng đang mở ra cuộc gặp gỡ giữa di sản sân khấu truyền thống và tư duy sáng tạo đương đại. Thông qua triển lãm “Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay” hưởng ứng Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, những giá trị nghệ thuật từng gắn với sân khấu cung đình và đời sống văn hóa dân tộc được giới thiệu bằng một cách tiếp cận mới: trực quan, gần gũi và giàu tính trải nghiệm.

Từ dấu ấn sân khấu xưa giữa lòng phố cổ

Nằm trên con phố Đào Duy Từ thuộc khu phố cổ Hà Nội, Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội tại số 50 Đào Duy Từ là địa điểm mang trong mình những dấu ấn lịch sử gắn với đời sống văn hóa và nghệ thuật biểu diễn của Thủ đô. Nơi đây từng là Nhà hát Sán Nhiên Đài – một không gian sân khấu lưu giữ những dấu ấn của nghệ thuật Tuồng, loại hình sân khấu truyền thống đặc sắc của Việt Nam.

Địa chỉ này cũng gợi nhắc đến Đào Duy Từ (1572–1634), nhân vật lịch sử được biết đến với nhiều đóng góp trong lĩnh vực quân sự, văn hóa và nghệ thuật. Từ một con phố mang tên danh nhân, không gian triển lãm mở ra câu chuyện về một loại hình nghệ thuật đã trải qua nhiều thế hệ hình thành, phát triển và được trao truyền trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Không gian bên ngoài triển lãm "Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay" tại số 50 Đào Duy Từ

Không gian bên ngoài triển lãm "Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay" tại số 50 Đào Duy Từ

Sự hiện diện của triển lãm “Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay” tại địa điểm này tạo nên một mối liên kết đáng chú ý giữa không gian và nội dung. Nếu những dấu tích của sân khấu xưa gợi nhắc về một thời kỳ nghệ thuật biểu diễn từng giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, thì hoạt động trưng bày này lại đặt ra câu hỏi về cách để di sản ấy tiếp tục hiện diện trong xã hội hiện đại.

Tuồng – nghệ thuật của khí phách và những giá trị trường tồn

Tuồng là một trong những loại hình sân khấu truyền thống tiêu biểu của Việt Nam, được hình thành từ sự kết hợp giữa nghệ thuật ca, múa, nhạc và các hình thức diễn xướng dân gian. Trải qua nhiều thế kỷ, loại hình nghệ thuật này phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong khoảng thế kỷ XVIII–XIX. Dưới triều Nguyễn, Tuồng được chú trọng và có vị trí đáng kể trong đời sống nghệ thuật cung đình.

Sự giao thoa giữa ánh sáng, chất liệu vải và các mô hình nhân vật Tuồng tái hiện một "sân khấu mở"

Sự giao thoa giữa ánh sáng, chất liệu vải và các mô hình nhân vật Tuồng tái hiện một "sân khấu mở"

Khác với cách kể chuyện thiên về sự tự nhiên, gần gũi trong một số loại hình sân khấu khác, Tuồng xây dựng thế giới nghệ thuật bằng hệ thống biểu đạt mang tính ước lệ và tượng trưng. Những câu chuyện thường xoay quanh các nhân vật có khí phách, lý tưởng và lòng trung nghĩa đối mặt với những xung đột giữa chính và tà, giữa trách nhiệm và tình cảm cá nhân, giữa danh dự và lợi ích riêng. Qua đó, Tuồng không chỉ phản ánh những quan niệm đạo đức của xã hội truyền thống mà còn gửi gắm những suy ngẫm về nhân cách, lòng dũng cảm và cách con người đối diện với lựa chọn của mình.

Một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng của Tuồng là ngôn ngữ sân khấu giàu tính biểu tượng. Trong đó, mỗi màu sắc, đường nét hóa trang, bộ trang phục hay động tác hình thể đều có thể mang một ý nghĩa nhất định. Người nghệ sĩ không chỉ diễn bằng lời thoại mà còn kể chuyện qua ánh mắt, nét mặt, dáng đi, cách đứng và những chuyển động được quy chuẩn chặt chẽ.

Đặc biệt, nghệ thuật hóa trang trong Tuồng là một phương thức xây dựng hình tượng nhân vật độc đáo. Những khuôn mặt được vẽ bằng các mảng màu, đường nét và hình thức trang trí đặc trưng giúp khán giả nhận diện tính cách, thân phận cũng như phẩm chất của nhân vật. Màu sắc và cách tạo hình không đơn thuần nhằm làm đẹp cho người diễn mà còn góp phần truyền tải thông tin, tạo nên một hệ thống ký hiệu thị giác trên sân khấu.

Mô hình mặt nạ hóa trang khổng lồ, đặc trưng của nghệ thuật Tuồng được trưng bày ở cổng vào khu triển lãm

Mô hình mặt nạ hóa trang khổng lồ, đặc trưng của nghệ thuật Tuồng được trưng bày ở cổng vào khu triển lãm

Mô hình mặt nạ hóa trang khổng lồ, đặc trưng của nghệ thuật Tuồng được trưng bày bên trong không gian triển lãm

Mô hình mặt nạ hóa trang khổng lồ, đặc trưng của nghệ thuật Tuồng được trưng bày bên trong không gian triển lãm

Bên cạnh hóa trang, phục trang cũng giữ vai trò quan trọng trong việc định hình nhân vật. Từ kiểu dáng, màu sắc đến các chi tiết trang trí, trang phục thể hiện địa vị, vai vế và tính chất của từng hình tượng. Những bộ giáp, áo bào, mũ mão hay phụ kiện sân khấu không chỉ góp phần tái hiện bối cảnh mà còn làm nổi bật tính chất trang trọng, hào hùng của nghệ thuật Tuồng.

Cụm mô hình nhân vật Tuồng tại triển lãm với sự kết hợp độc đáo giữa lối hóa trang mặt nạ truyền thống và trang phục áo dài

Cụm mô hình nhân vật Tuồng tại triển lãm với sự kết hợp độc đáo giữa lối hóa trang mặt nạ truyền thống và trang phục áo dài

Hai phong cách phục trang đối lập trong các tác phẩm trưng bày: y phục sân khấu Tuồng lộng lẫy với mũ miện, cờ lệnh và tạo hình áo dài truyền thống kết hợp cùng nghệ thuật vẽ mặt đặc trưng

Hai phong cách phục trang đối lập trong các tác phẩm trưng bày: y phục sân khấu Tuồng lộng lẫy với mũ miện, cờ lệnh và tạo hình áo dài truyền thống kết hợp cùng nghệ thuật vẽ mặt đặc trưng

Ngôn ngữ hình thể là một phương diện không thể tách rời. Các động tác được cách điệu, phóng đại và tổ chức theo quy tắc biểu diễn riêng. Chính tính ước lệ của từng cử chỉ, bước chân hay cách sử dụng đạo cụ đòi hỏi người nghệ sĩ phải trải qua quá trình học tập, rèn luyện lâu dài để làm chủ kỹ thuật biểu diễn và truyền tải được cảm xúc nhân vật.

Âm nhạc cũng là thành tố quan trọng tạo nên linh hồn của sân khấu Tuồng. Tiếng trống, tiếng kèn cùng các nhạc cụ truyền thống góp phần dẫn dắt nhịp diễn, tạo không khí và nhấn mạnh những diễn biến tâm lý, hành động của nhân vật. Âm thanh có thể chuyển từ dồn dập, mạnh mẽ sang trầm lắng, sâu sắc, giúp người xem cảm nhận rõ hơn tính chất của từng tình huống sân khấu.

Tất cả những yếu tố ấy kết hợp thành một ngôn ngữ nghệ thuật tổng hòa, trong đó âm thanh, màu sắc, chuyển động và lời ca cùng tham gia kể chuyện. Để cảm nhận Tuồng, khán giả không chỉ cần lắng nghe nội dung câu chuyện mà còn cần quan sát, giải mã những quy ước biểu diễn được tích lũy qua nhiều thế hệ.

“Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay”, khi di sản được kể bằng ngôn ngữ mới

Với chủ đề “Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay”, không gian triển lãm tại số 50 Đào Duy Từ hướng tới một cách tiếp cận di sản không chỉ dừng lại ở việc tái hiện quá khứ. Tinh thần xuyên suốt của chương trình được thể hiện qua thông điệp: “Đánh thức di sản – Kết nối bằng sáng tạo”. Đây cũng là cách đặt vấn đề về tương lai của nghệ thuật Tuồng trong bối cảnh nhu cầu tiếp nhận văn hóa của công chúng đang thay đổi.

Chuỗi hoạt động văn hóa "Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay" tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội - 50 Đào Duy Từ

Chuỗi hoạt động văn hóa "Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay" tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội - 50 Đào Duy Từ

Không gian trưng bày được xây dựng theo hướng giới thiệu nhiều phương diện của nghệ thuật sân khấu truyền thống. Thay vì chỉ tập trung vào một câu chuyện lịch sử hay một nhân vật cụ thể, triển lãm đặt Tuồng trong mối liên hệ giữa các yếu tố cấu thành nghệ thuật biểu diễn. Người xem có thể tìm hiểu những câu chuyện phía sau sân khấu, khám phá nghệ thuật hóa trang, phục trang, âm nhạc và những quy tắc hình thể làm nên bản sắc của loại hình nghệ thuật này.

Những tác phẩm thủ công vẽ họa tiết mặt nạ Tuồng với đường nét, màu sắc đặc trưng được trưng bày tại không gian triển lãm

Những tác phẩm thủ công vẽ họa tiết mặt nạ Tuồng với đường nét, màu sắc đặc trưng được trưng bày tại không gian triển lãm

Thông qua triển lãm, Tuồng được giới thiệu như một thế giới nghệ thuật có thể khám phá, tìm hiểu và trải nghiệm, thay vì chỉ được nhìn nhận như một loại hình sân khấu xa xưa. Từ đó, công chúng có cơ hội nhận ra rằng những giá trị truyền thống không nhất thiết phải tồn tại trong một hình thức cố định. Chúng có thể được diễn giải bằng những phương thức mới, miễn là tinh thần và những giá trị cốt lõi vẫn được tôn trọng.

Một điểm nhấn khác của chương trình là chuỗi hoạt động giải mã nghệ thuật Tuồng mang tên “Tự tin chạm Tuồng”. Chuỗi hoạt động dự kiến diễn ra qua năm buổi, từ tháng 11 đến tháng 12 năm 2026, với sự tham gia của các nghệ sĩ và chuyên gia ở những nội dung khác nhau.

Chuỗi hoạt động giải mã “Tự tin chạm tuồng” diễn ra từ tháng 11 đến tháng 12 năm 2026

Chuỗi hoạt động giải mã “Tự tin chạm tuồng” diễn ra từ tháng 11 đến tháng 12 năm 2026

Mở đầu vào ngày 13/11/2026, chương trình “Chuyện Tuồng xưa & Tư duy sân khấu vượt thời đại” có sự đồng hành của NSND Lê Tiến Thọ. Từ dấu mốc sự nghiệp gắn với bộ phim Indochine (1992), từng giành giải Oscar, buổi giao lưu hướng tới việc nhìn lại hành trình phát triển của nghệ thuật Tuồng và khám phá cách loại hình nghệ thuật này được đưa vào điện ảnh thế giới.

Tiếp đó, ngày 27/11/2026, hoạt động “Khám phá âm nhạc Tuồng (Sự hỗn loạn có trật tự)” đưa người tham dự đến gần hơn với thế giới âm thanh của sân khấu truyền thống. Từ những âm thanh tưởng chừng ngẫu hứng, chương trình đưa công chúng khám phá cách nhạc Tuồng tạo nhịp, dẫn cảm xúc và kết nối nghệ sĩ trên sân khấu.

Ngày 04/12/2026, chủ đề “Hình tượng hóa nhân vật qua mặt nạ Tuồng” tập trung vào nghệ thuật tạo hình và hóa trang. Người tham dự có cơ hội tìm hiểu cách các đường nét, màu sắc và quy ước thị giác góp phần hình thành tính cách, thân phận của những hình tượng sân khấu.

Không gian nghệ thuật sắp đặt đa lớp tôn vinh ngôn ngữ tạo hình của sân khấu Tuồng

Không gian nghệ thuật sắp đặt đa lớp tôn vinh ngôn ngữ tạo hình của sân khấu Tuồng

Tạo hình một nhân vật Tuồng với lối hóa trang cùng những đường viền mắt, chân mày uốn lượn đối xứng đặc trưng được tái hiện sắc nét, lột tả thần thái sắc sảo và tính cách ước lệ của nhân vật sân khấu truyền thống

Tạo hình một nhân vật Tuồng với lối hóa trang cùng những đường viền mắt, chân mày uốn lượn đối xứng đặc trưng được tái hiện sắc nét, lột tả thần thái sắc sảo và tính cách ước lệ của nhân vật sân khấu truyền thống

Nghệ thuật hóa trang được đặc tả ấn tượng trên chất liệu vải voan mỏng

Nghệ thuật hóa trang được đặc tả ấn tượng trên chất liệu vải voan mỏng

Đến ngày 11/12/2026, workshop “Các bước để trở thành một nghệ sĩ Tuồng” mở ra hướng tiếp cận từ góc độ thực hành nghề nghiệp. Những nội dung về quá trình nhập vai, chuyển hóa cảm xúc, giọng hát, ánh mắt và động tác biểu diễn giúp người tham dự hình dung rõ hơn quá trình rèn luyện của một nghệ sĩ sân khấu truyền thống.

Khép lại chuỗi hoạt động vào ngày 18/12/2026 là chương trình “Chuyện Tuồng nay – Di sản & đời sống đương đại”. Nội dung hướng tới việc tìm hiểu những sản phẩm thử nghiệm với chất liệu Tuồng do các nghệ sĩ sáng tạo trẻ thực hiện, qua đó đặt ra vấn đề về khả năng đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với đời sống hôm nay.

Có thể thấy, chuỗi hoạt động được thiết kế theo một hành trình từ tìm hiểu lịch sử, khám phá ngôn ngữ nghệ thuật đến tiếp cận thực hành và suy ngẫm về việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống. Cách tổ chức này giúp mở rộng trải nghiệm của công chúng: từ việc tiếp nhận thông tin qua các nội dung trưng bày đến việc trực tiếp tìm hiểu những yếu tố cấu thành nghệ thuật Tuồng thông qua các buổi giao lưu và workshop.

Đây cũng là điểm khác biệt đáng chú ý giữa việc giới thiệu di sản bằng hình thức trưng bày đơn thuần và việc xây dựng một chương trình văn hóa có tính tương tác. Khi công chúng được tiếp cận với nghệ sĩ, chuyên gia và những câu chuyện phía sau sân khấu, khoảng cách giữa người xem với loại hình nghệ thuật truyền thống có thể được thu hẹp.

Giữ hồn cốt truyền thống, mở đường cho những cách tiếp cận mới

Thực tế cho thấy, việc bảo tồn nghệ thuật truyền thống không chỉ đặt ra yêu cầu lưu giữ các tư liệu, hiện vật hay hình thức biểu diễn, mà còn cần duy trì môi trường thực hành và khả năng trao truyền giữa các thế hệ. Những khó khăn như thiếu hụt lực lượng nghệ sĩ trẻ kế cận, hạn chế trong công tác đào tạo và sự cạnh tranh từ các loại hình giải trí hiện đại là những thách thức đối với nghệ thuật truyền thống hiện nay.

Trong bối cảnh đó, việc tạo ra những không gian để công chúng tìm hiểu, tương tác và trải nghiệm di sản có ý nghĩa thiết thực. Những hoạt động như triển lãm, tọa đàm, workshop hay chương trình giao lưu nghệ thuật có thể trở thành cầu nối giữa người thực hành di sản và cộng đồng. Đặc biệt, khi được tổ chức tại những địa điểm có giá trị lịch sử và văn hóa như khu phố cổ Hà Nội, các hoạt động này còn góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm văn hóa của người dân và du khách.

Du khách đến tham quan không gian trưng bày và trải nghiệm chuỗi hoạt động văn hóa "Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay" tại số 50 Đào Duy Từ

Du khách đến tham quan không gian trưng bày và trải nghiệm chuỗi hoạt động văn hóa "Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay" tại số 50 Đào Duy Từ

“Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay” là một gợi mở về cách tiếp cận ấy. Thông qua việc kết hợp nội dung trưng bày với chuỗi hoạt động trải nghiệm, chương trình không chỉ giới thiệu những giá trị đã được hình thành trong quá khứ mà còn khuyến khích công chúng suy nghĩ về khả năng tiếp nối của nghệ thuật Tuồng trong tương lai.

Hai tạo hình nhân vật đứng cạnh trụ đèn lụa in họa tiết diễn xướng Tuồng cổ, tạo nên không gian giao thoa giàu tính kể chuyện

Hai tạo hình nhân vật đứng cạnh trụ đèn lụa in họa tiết diễn xướng Tuồng cổ, tạo nên không gian giao thoa giàu tính kể chuyện

Sắc thái nhân vật Tuồng qua nghệ thuật tạo hình và vẽ mặt

Sắc thái nhân vật Tuồng qua nghệ thuật tạo hình và vẽ mặt

Hệ thống tranh vải voan mỏng tái hiện đa dạng các khuôn mặt hóa trang Tuồng với nhiều sắc độ

Hệ thống tranh vải voan mỏng tái hiện đa dạng các khuôn mặt hóa trang Tuồng với nhiều sắc độ

Dẫu vậy, sáng tạo trên nền tảng di sản cũng đòi hỏi sự cân bằng giữa đổi mới và bảo tồn. Những cách thể hiện hiện đại có thể giúp nghệ thuật truyền thống trở nên gần gũi hơn, nhưng không thể thay thế việc thực hành, đào tạo và duy trì những kỹ thuật biểu diễn vốn làm nên bản sắc của Tuồng. Giá trị của một chương trình giới thiệu di sản vì thế không chỉ nằm ở mức độ thu hút người xem mà còn ở khả năng khơi gợi sự quan tâm lâu dài đối với loại hình nghệ thuật được giới thiệu.

Từ câu chuyện của một nhà hát xưa đến không gian triển lãm hôm nay, địa chỉ 50 Đào Duy Từ đang trở thành điểm gặp gỡ giữa ký ức văn hóa và những cách tiếp cận sáng tạo. Ở đó, Tuồng không chỉ được nhắc lại như một dấu ấn của quá khứ mà còn được đặt trong những câu hỏi của hiện tại: Làm thế nào để công chúng hiểu hơn về nghệ thuật truyền thống? Làm thế nào để những giá trị cũ tiếp tục được trao truyền? Và làm thế nào để di sản có thể hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống đương đại?

Bởi suy cho cùng, di sản chỉ thực sự có sức sống khi vẫn được con người tìm hiểu, thực hành và tiếp nối. Từ sân khấu xưa đến không gian sáng tạo hôm nay, hành trình của nghệ thuật Tuồng vẫn đang được viết tiếp bằng sự kết nối giữa những người gìn giữ di sản và công chúng của các thế hệ mai sau.

Minh Nguyên - Quỳnh Thu - Thanh Nga - Trí Dũng

Nguồn ANTĐ: https://anninhthudo.vn/chuyen-tuong-xua-chuyen-tuong-nay-dua-di-san-san-khau-truyen-thong-den-gan-hon-voi-cong-chung-post676613.antd