Chuyện về bà Hàng Dầu trên vùng đất Lam Sơn

Cách không xa khu lăng mộ vua Lê Thái Tổ là một ngọn núi thấp, từ xa nhìn lại tựa như hình chiếc bát úp khổng lồ. Đó là núi Dầu - nơi còn lưu truyền câu chuyện về một người phụ nữ bình thường nhưng làm nên điều đáng ngưỡng mộ, để lại dấu ấn đặc biệt trong những năm tháng nghĩa quân Lam Sơn dựng cờ khởi nghĩa.

Con đường và biển chỉ dẫn đến núi Dầu.

Theo tư liệu ghi chép lại, trước khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa, vùng đất Lam Sơn thuộc hương Lam Sơn, huyện Lương Giang, phủ Thanh Hóa. Đây là vùng đất có vị trí đắc địa, nằm ở nơi chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng. Phía Đông Nam là khu vực trung du, đồng bằng đông dân cư; phía tây và tây bắc là vùng rừng núi thâm u, hiểm trở. Xen giữa những cánh rừng nguyên sinh là các vùng đồi thấp, thuận lợi cho việc trú ẩn, xây dựng lực lượng.

Từ Lam Sơn, nghĩa quân có thể tỏa xuống vùng đồng bằng trù phú để tấn công giặc, khi cần lại lui lên vùng núi phía tây, Tây Bắc để bảo toàn lực lượng. Chính trong không gian ấy, những địa danh gắn với cuộc khởi nghĩa cũng dần mang theo những câu chuyện riêng.

Chuyện xưa kể rằng, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa, ông cho tìm một ngọn núi để đêm đêm đốt đèn làm dấu, gọi là đèn chiêu quân, nghĩa sĩ bốn phương biết hướng tìm về tụ nghĩa.

Nơi thờ bà Hàng Dầu trên ngọn núi Dầu.

Đèn muốn thắp sáng thì cần dầu. Trong khi quân Minh bao vây, chặn các ngả đường, việc tiếp tế dầu thắp và quân lương gặp rất nhiều khó khăn. Giữa lúc ấy, có một người đàn bà ở dưới xuôi liều mình lên núi bán dầu. Chẳng ai rõ họ tên bà là gì, người ta chỉ gọi bà bằng cái tên mộc mạc là bà Hàng Dầu.

Để đảm bảo bí mật, an toàn, nghĩa quân chỉ mua dầu của người đàn bà ấy. Kể từ đó, bà Hàng Dầu trở thành người tiếp tế dầu và nhu yếu phẩm cho nghĩa quân, đồng thời giúp nghĩa quân nghe ngóng động tĩnh từ phía quân giặc.

Sự giúp sức tích cực của bà Hàng Dầu cho nghĩa quân Lam Sơn đã lọt vào tầm ngắm của quân địch. Chúng theo dõi và bắt bà để tra khảo. Quân Minh dùng đủ mọi cách, bà Hàng Dầu vẫn quyết không khai, và bị giết.

Sau 10 năm “nếm mật nằm gai”, Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã giành thắng lợi, năm 1428 Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, mở ra một giai đoạn phát triển mới của đất nước dưới triều hậu Lê.

Thắng lợi vang dội của Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn không chỉ được dựng xây từ binh uy trận mạc mà còn có sự đóng góp của quần chúng Nhân dân - những con người bình thường mà rất đỗi phi thường. Nhớ đến người bán dầu đã trung thành với nghĩa quân, vua Lê Thái Tổ đặt lệ làm giỗ bà Hàng Dầu ngay sau lễ giỗ của mình một ngày. Vì thế, đất và người Lam Sơn vẫn lưu truyền câu ca: “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi, hăm ba giỗ bà Hàng Dầu”.

Lễ giỗ bà Hàng Dầu được tổ chức vào ngày 23/8 âm lịch là một trong những hoạt động văn hóa - tín ngưỡng không thể thiếu trong khuôn khổ Lễ hội Lam Kinh.

Trải qua những biến thiên của thời gian và thăng trầm lịch sử, ngôi đền thờ bà Hàng Dầu vẫn bền bỉ sức sống. Không quy mô, cầu kỳ về kiến trúc, không gian thờ tự được bài trí giản đơn nhưng ấm áp khói hương.

Người dân địa phương dâng hương tưởng nhớ công lao, đóng góp của bà Hàng Dầu.

Bà Lê Thị Hải (60 tuổi, xã Lam Sơn) vẫn thường đến Khu di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh để dâng hương, cầu sức khỏe, bình an cho người thân trong gia đình và gửi gắm lòng tri ân sâu sắc đến bậc tiền nhân. Trên hành trình tâm linh quen thuộc ấy, ngôi đền nhỏ trên ngọn núi Dầu luôn gợi nhắc về công lao, đóng góp thầm lặng của bà Hàng Dầu dành cho nghĩa quân Lam Sơn.

Bà Hải chia sẻ: “Câu chuyện về người bán dầu trung nghĩa năm xưa chính là niềm tự hào biểu tượng cho tâm hồn và khí tiết của người phụ nữ xứ Thanh. Với tất cả lòng thành kính, chúng tôi đến đây không chỉ để gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an mà còn gửi trọn tâm nguyện thấy di tích được gìn giữ, phát huy giá trị”.

Trong hào quang tỏa rạng, trường tồn của Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, câu chuyện người phụ nữ bán dầu năm nào có lẽ chính là một minh chứng giản dị mà lay động về sức mạnh lòng dân.