Chuyện về nhà báo từ lính lê dương đến con nuôi của Bác Hồ

Cây bút chiến sĩ có sức mạnh hơn cả súng đạn

Stefan Kubiak - đại tá Hồ Chí Toán. Ảnh tư liệu.

Ngày 21/6/1994, Trưởng phòng Thời sự Quốc tế (Báo QĐND) khi đó là Đại tá Trần Nhung dẫn đầu anh em chúng tôi xuống nghĩa trang Văn Điển (Hà Nội) thắp hương cho một số cựu phóng viên của Báo QĐND, trong đó có những người từng làm việc Phòng Thời sự Quốc tế. Tôi đặc biệt chú ý đến một ngôi mộ giản dị mang tên rất Việt Nam: Hồ Chí Toán, nhưng tấm ảnh trên bia mộ lại là một người châu Âu. Bia mộ ghi: sinh năm 1923, mất năm 1963.

Đại tá Trần Nhung vừa cắm hương trên mộ ông vừa nói: “Nằm dưới lớp đất này là một người con của đất nước Ba Lan xa xôi. Ông tên khai sinh là Stefan Kubiak, một đại úy Quân đội nhân dân Việt Nam, người từng sát cánh cùng bộ đội ta trong những giờ phút sinh tử tại Điện Biên Phủ. Sau khi bị thương nặng, ông được điều về làm biên tập viên Báo QĐND, thuộc biên chế phòng chúng ta”.

Qua câu chuyện của Đại tá Trần Nhung, chúng tôi được biết thêm về hành trình từ Lodz (Ba Lan) đến Him Lam của Stefan Kubiak - Hồ Chí Toán không chỉ là một chuyến đi địa lý, mà còn là hành trình của đức tin và lòng quả cảm.

Sở dĩ nói là “được biết thêm” bởi trước đó vài năm, trong một lần kỷ niệm ngày thành lập Báo QĐND, tại cuộc gặp mặt cựu phóng viên và cộng tác viên của Phòng Thời sự Quốc tế, Đại tá Tạ Duy Đức (nay đã mất), khi đó là Trưởng phòng, cũng từng kể câu chuyện về Đại úy Hồ Chí Toán.

Câu chuyện tôi còn nhớ như sau: Sau năm 1954, do vết thương và sức khỏe suy giảm sau những năm tháng chiến đấu nơi rừng núi, Đại úy Hồ Chí Toán được điều chuyển về công tác tại tòa soạn Báo QĐND từ năm 1957.

Tại đây, ông thực hiện một cuộc chuyển mình đáng chú ý, từ một sĩ quan pháo binh trở thành một cây bút trên mặt trận tư tưởng.

Thời kỳ này, Hồ Chí Toán đặc biệt tập trung vào hai mảng đề tài chủ chốt là kỹ thuật quân sự và địch vận. Bài viết tiêu biểu mang tên “Kỹ thuật hiệu chỉnh pháo trong điều kiện núi rừng” đăng trên số báo cuối năm 1958 đã gây tiếng vang lớn trong toàn quân.

Bằng kiến thức toán học, ông đã cụ thể hóa những kinh nghiệm từ chiến trường thành các công thức dễ hiểu, hướng dẫn bộ đội cách xử lý “góc tà âm” và bảo quản khí tài trong điều kiện độ ẩm cao của vùng núi. Với ông, mỗi bài báo không chỉ là lý thuyết, mà như sự tiếp nối những đường đạn pháo trên giấy, phục vụ trực tiếp cho chiến đấu.

Bên cạnh đó, dưới chuyên mục “Tiếng loa địch vận”, Hồ Chí Toán thường xuyên viết các bức thư gửi cho lính lê dương. Những dòng chữ mang tính nhân văn, phân tích về tính phi nghĩa của chiến tranh đã tác động đến không ít binh lính ngoại quốc. Ông dùng chính cuộc đời mình, từ Stefan Kubiak đến Hồ Chí Toán, như một minh chứng cho sự lựa chọn chính nghĩa.

Những người đồng nghiệp tại tòa soạn vẫn nhớ hình ảnh một đại úy cao lớn, tận tụy bên bản thảo, tỉ mỉ sửa từng con số, từng sơ đồ kỹ thuật để bảo đảm tính chính xác cho chiến sĩ ngoài đơn vị.

Từ lính lê dương đến chuyên gia vũ khí của quân đội Việt Nam

Đại tá Lê Kim, nguyên bình luận viên Phòng Thời sự Quốc tế (sau này ông chuyên làm thơ châm biếm) từng kể trong một lần gặp gỡ anh em phóng viên của phòng rằng, Stefan Kubiak sinh ra tại thành phố Lodz, Ba Lan, trong một gia đình lao động nghèo. Cuộc đời ông rẽ sang một bước ngoặt nghiệt ngã khi bị bắt làm lính lê dương cho quân đội Pháp.

Cuốn hồi ký của Stefan Kubiak - Hồ Chí Toán

Cuối năm 1946, khi tiếng súng kháng chiến toàn quốc bắt đầu bùng nổ, Stefan bị đưa đến Việt Nam, đơn vị đóng tại Nam Định cũ (nay là tỉnh Ninh Bình).

Chỉ sau hai tuần đặt chân đến Việt Nam, Stefan đã trốn khỏi hàng ngũ Pháp. Vốn là người yêu chuộng hòa bình và đã từng đọc, có cảm tình với Nguyễn Ái Quốc, ông nhận ra bản chất xâm lược của thực dân Pháp và tình nguyện gia nhập Việt Minh làm người lính Vệ quốc quân.

Hàng ngày tận mắt chứng kiến cảnh binh lính Pháp tàn sát dân lành, đốt phá làng mạc, Stefan không khỏi rùng mình. Ông nhớ về quê hương Ba Lan của mình cũng từng bị phát xít giày xéo, và ông hiểu rằng, những người Việt Nam nhỏ bé kia mới là những người đang chiến đấu vì độc lập, tự do thực sự.

Như cá gặp nước, Stefan nhanh chóng hòa nhập. Với vốn kiến thức quân sự bài bản và năng khiếu ngoại ngữ, ông trở thành một cán bộ địch vận xuất sắc. Có những đêm, Stefan đóng giả sĩ quan Pháp, hiên ngang đi vào đồn bốt địch để trinh sát và lừa quân Pháp đầu hàng, giúp bộ đội ta đánh chiếm căn cứ mà không tốn một viên đạn. Sự quả cảm và lòng chân thành của ông đã khiến các chỉ huy Việt Nam nể phục, họ coi ông như một người đồng chí thực thụ, một người anh em cùng chung chiến hào.

Đại tá Phan Hiền với bút danh “Phan Lang” là cây bút nổi tiếng trên báo QĐND thời bấy giờ kể lại: Khả năng đặc biệt nhất của Stefan chính là kiến thức toán học uyên bác. Trong những ngày đầu kháng chiến, quân đội ta tịch thu được nhiều loại vũ khí hiện đại như đại bác, súng cối, súng phóng lựu nhưng không ai biết cách sử dụng hiệu quả vì thiếu kiến thức kỹ thuật và tính toán quỹ đạo. Stefan chính là người "thầy" đầu tiên hướng dẫn bộ đội ta làm chủ những khí tài này.

“Chính vì tài năng tính toán xuất sắc trong huấn luyện pháo binh non trẻ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định nhận ông làm con nuôi và đặt tên là Hồ Chí Toán. Cái tên ấy vừa là sự ghi nhận tài năng, vừa là sự gửi gắm niềm tin vào một người con sẽ dùng trí tuệ để giúp Việt Nam giành độc lập. Từ đó, cái tên Stefan Kubiak lùi vào dĩ vãng, nhường chỗ cho đại úy Hồ Chí Toán, một người lính mang họ Hồ”, đại tá Phan Hiền nói.

Dưới sự chỉ huy trực tiếp của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Hồ Chí Toán đã cùng đơn vị pháo binh lập nhiều chiến công. Từ năm 1948 đến 1954, ông đã tham gia tổng cộng 10 chiến dịch lớn, đánh hơn 50 trận.

Tại Điện Biên Phủ lịch sử, ông trực tiếp tính toán các phương án, cự ly trên tấm bản đồ tác chiến, biến những đường đạn pháo thành những cú đánh chính xác như "đánh đáo lỗ", trút lửa xuống đầu quân thù. Ông không chỉ chiến đấu, mà còn huấn luyện cho hàng trăm pháo thủ Việt Nam cách đo đạc, hiệu chỉnh góc bắn và bảo quản vũ khí trong điều kiện khắc nghiệt của núi rừng.

Di nguyện của người lính Cụ Hồ

Đại tá Lê Kim kể: Đại úy Hồ Chí Toán kết hôn với bà Nguyễn Thị Phượng, một phụ nữ Hà Nội dịu dàng, nết na. Họ có với nhau hai người con trai mang tên Hồ Chí Thắng và Hồ Chí Dũng, những cái tên chứa đựng niềm hy vọng về sự chiến thắng và sức mạnh. Niềm hạnh phúc càng trọn vẹn khi chính Bác Hồ đến thăm và đặt tên cho hai cháu.

Stefan Kubiak - Hồ Chí Toán và vợ

Những năm tháng chiến đấu gian khổ đã ảnh hưởng lớn tới sức khỏe của ông. Ngày 23/8/1963, ông qua đời tại Hà Nội khi mới 40 tuổi. Ông mất quá sớm khi chưa được hưởng chút thảnh thơi nơi hòa bình. Trước khi đi xa, ông dặn vợ: "Hãy đưa các con về Ba Lan nếu có điều kiện, để chúng biết về cội nguồn, nhưng đừng bao giờ để chúng quên rằng mình mang họ Hồ và có một người cha đã chiến đấu vì Việt Nam".

Đúng như di nguyện của chồng, năm 1965, bà Phượng đưa hai con về Lodz. Tại đất nước Ba Lan, bà vẫn kiên trì dạy các con nói tiếng Việt, ăn món ăn Việt và kể cho chúng nghe về người cha anh hùng, về ông nội nuôi Hồ Chí Minh.

Câu chuyện của Hồ Chí Toán là một chương đặc biệt trong lịch sử Việt Nam, nhắc nhở chúng ta rằng tình yêu Tổ quốc và khát vọng tự do không có biên giới. Mộ ông vẫn nằm đó ở Văn Điển, im lìm nhưng tỏa sáng tinh thần của một "người con nuôi xuất sắc" của Bác Hồ.