Có cơ chế pháp lý phù hợp thúc đẩy phát triển kinh tế tầm thấp, không gian ngầm

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú cho biết, trong bối cảnh mới, kỷ nguyên mới, cần có những nguồn lực mới để phát triển kinh tế xã hội. Trong đó, phát triển kinh tế tầm thấp và khai thác không gian ngầm được xác định là một trong những nguồn lực giàu tiềm năng nhưng cũng đang đặt ra hàng loạt vấn đề pháp lý cần sớm được nghiên cứu, hoàn thiện.

Theo Thứ trưởng, mặc dù không gian ngầm đã được ghi nhận trong Luật Đất đai năm 2024, song trên thực tế, việc triển khai vẫn còn nhiều vướng mắc. Hiện nay, không gian ngầm mới chủ yếu gắn với phát triển TOD, khai thác các công trình giao thông công cộng. Ví dụ, làm metro (hệ thống đường sắt đô thị ngầm) sẽ khai thác được không gian ngầm ở phía dưới nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý phát sinh như có thể ảnh hưởng đến công trình của người sử dụng đất ở phía trên; đi qua hành lang bảo vệ an toàn…

Bên cạnh không gian ngầm, Thứ trưởng cho rằng, sự phát triển của kinh tế tầm thấp cũng đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật. Các vấn đề liên quan đến quyền khai thác khoảng không bay thấp phục vụ phát triển kinh tế cũng cần được nghiên cứu một cách bài bản.

Đề cập đến hoạt động của các phương tiện bay không người lái, Thứ trưởng cho rằng, việc phát triển kinh tế tầm thấp cũng cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh. Nếu quản lý quá chặt sẽ cản trở sự phát triển các mô hình kinh doanh mới, nhưng nếu buông lỏng sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Do đó, cần nghiên cứu xây dựng cơ chế pháp lý phù hợp để vừa tạo điều kiện phát triển, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước.

Thứ trưởng khẳng định Hội thảo được tổ chức nhằm tiếp tục hoàn thiện pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật liên quan đến kinh tế tầm thấp và khai thác không gian ngầm. Thứ trưởng mong muốn các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện các Bộ, ngành, các cơ sở đào tạo có những ý kiến đóng góp thiết thực, giúp Bộ Tư pháp xây dựng Đề án Chiến lược hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Bởi đây là nguồn lực mới, nếu được đưa vào khai thác sẽ góp phần phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới.

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú phát biểu khai mạc.

Tại Hội thảo, Phó Ban Công nghiệp Công nghệ cao, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) Ngô Văn Chung cho biết, tại Việt Nam, hệ thống chính sách hiện hành chủ yếu hướng tới bảo đảm quốc phòng, an ninh và an toàn hàng không truyền thống mà chưa thực sự hướng tới tư duy quản trị không gian bay tầm thấp để vừa đảm bảo yêu cầu về an ninh, chủ quyền quốc gia, vừa thúc đẩy hoạt động thương mại, dân sự.

Từ kinh nghiệm quốc tế về phòng ngừa rủi ro và quản lý phương tiện bay tầm thấp, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội đề xuất một số nhóm chính sách, giải pháp như: ban hành Chiến lược tổng thể quốc gia về phát triển kinh tế tầm thấp, xác định rõ mục tiêu, lộ trình, nhiệm vụ trọng tâm và cơ chế phối hợp giữa các Bộ, ngành và địa phương; quy hoạch không gian tầm thấp gắn với độ cao cụ thể, tương ứng với mức độ kiểm soát rủi ro, yêu cầu phát triển kinh tế và bảo đảm quốc phòng, an ninh; tạo điều kiện phát triển các loại hình dịch vụ khác nhau, bắt đầu từ lớp drone tiêu chuẩn, tiến tới hành lang vận chuyển hàng không đô thị theo các tiêu chuẩn quốc tế (như ICAO, FAA); quy hoạch các “khu thương mại tầm thấp” tại đô thị lớn và khu du lịch để triển khai dịch vụ taxi bay, giao hàng, du lịch bằng trực thăng; đồng thời quy định hành lang thử nghiệm ngoài khu dân cư cho doanh nghiệp nghiên cứu.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện chính sách pháp luật, định hướng đến năm 2045. Cụ thể, cần nghiên cứu quy định về kinh tế tầm thấp vào chương trình xây dựng pháp luật, hướng tới việc ban hành đạo luật khung hoặc nghị quyết thí điểm về kinh tế tầm thấp; cần thiết kế một cơ chế sandbox quốc gia về kinh tế tầm thấp, cho phép phát triển khai thác các dự án thử nghiệm ở quy mô đủ lớn ở một số vùng và địa phương trọng điểm như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đồng bằng sông Cửu Long…; cần tiếp tục cụ thể hóa quy định của Nghị định 288/2025/NĐ-CP theo hướng chuyển từ “quản lý phương tiện” sang “quản trị không gian kinh tế tầm thấp”…

PGS.TS Nguyễn Quang Tuyến, Trưởng Đại học Luật Hà Nội cho rằng, để giải quyết nhu cầu sử dụng đất cho mục đích xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng giải quyết ách tắc giao thông; ngập úng, cải thiện, nâng cao chất lượng môi trường ở các đô thị... thì phải tính đến việc khai thác, sử dụng không gian ngầm. Đây là xu hướng tất yếu để đáp ứng nhu cầu phát triển của các đô thị ở nước ta. Tuy nhiên, muốn khai thác, sử dụng có hiệu quả không gian ngầm tại đô thị đòi hỏi Nhà nước phải thực hiện tổng thể, đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, về kiến trúc, về xây dựng, về đất đai, về công nghệ - kỹ thuật, về vốn..., trong đó không thể thiếu giải pháp pháp lý.

Theo đó, PGS.TS Nguyễn Quang Tuyến kiến nghị sửa Luật Đất đai năm 2024; kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về công tác bồi thường khi xây dựng công trình ngầm; kiến nghị hoàn thiện quy định về trình tự, thủ tục xác định, cấp giấy chứng nhận và cho thuê không gian trong lòng đất xây dựng công trình ngầm. Ông cũng kiến nghị nghiên cứu xây dựng Luật về quản lý và khai thác không gian ngầm.

Thừa ủy quyền của Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú phát biểu kết luận Hội thảo, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Cương đánh giá cao các ý kiến trao đổi của các chuyên gia, nhà khoa học. Theo Viện trưởng, từ kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc khai thác không gian ngầm đã được nhiều quốc gia trên thế giới triển khai. Tuy nhiên, đối với Việt Nam, việc xây dựng thể chế trong lĩnh vực này vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức do đặc điểm địa hình, địa chất cũng như yêu cầu bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật.

Đáng chú ý, Viện trưởng Nguyễn Văn Cương nhấn mạnh, phát triển kinh tế tầm thấp và khai thác không gian ngầm là 2 lĩnh vực có tính liên ngành, liên lĩnh vực cao, đòi hỏi sự điều chỉnh đồng bộ của nhiều đạo luật và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Đặc biệt, trong quá trình hoàn thiện thể chế, yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh phải luôn được đặt ở vị trí ưu tiên, nhất là trong bối cảnh Việt Nam có vị trí địa chính trị đặc biệt.

Cùng với việc bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, hệ thống pháp luật cần được thiết kế theo hướng minh bạch, thông thoáng, ổn định và có tính dự báo cao, qua đó tạo lập hành lang pháp lý thuận lợi để khai thác hiệu quả giá trị thương mại, giá trị kinh tế của không gian ngầm và phát triển kinh tế tầm thấp, góp phần giải phóng các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội./.