Cơ hội cho xuất khẩu gạo Việt Nam và bài học 'đắt giá' về lệ thuộc thị trường truyền thống

Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp Philippines, lệnh cấm nhập khẩu gạo sẽ hết hiệu lực vào ngày 31/12/2025. Trong những tháng đầu năm 2026, lượng gạo được cấp phép nhập khẩu vào thị trường này dự kiến khoảng 500.000 tấn. Tuy nhiên, xét cả năm 2026, Philippines chỉ nhập khẩu khoảng 3,6 - 3,8 triệu tấn gạo, thấp hơn khoảng 1 triệu tấn so với mức kỷ lục của năm 2024. Đáng chú ý, kế hoạch nhập khẩu sẽ được điều hành theo hướng “đóng - mở” linh hoạt, bám sát mùa vụ trong nước và diễn biến giá cả.

Xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2026 kỳ vọng nhiều khởi sắc

Điều này cho thấy Philippines đang chuyển từ chính sách nhập khẩu dàn trải sang kiểm soát chặt chẽ hơn nhằm bảo vệ sản xuất nội địa và ổn định giá lúa gạo trong nước. Với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam, đây là tín hiệu vừa mang tính cơ hội, vừa tiềm ẩn rủi ro.

Phụ thuộc càng lớn, rủi ro càng cao

Nhiều năm qua, Philippines luôn là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng kim ngạch xuất khẩu. Không ít doanh nghiệp xây dựng kế hoạch sản xuất, thu mua và ký hợp đồng dựa chủ yếu vào nhu cầu từ thị trường này. Chính vì vậy, khi Philippines bất ngờ siết nhập khẩu trong năm 2025, nhiều doanh nghiệp rơi vào thế bị động, hợp đồng bị gián đoạn, trong khi giá lúa gạo trong nước chịu áp lực điều chỉnh.

PGS.TS Nguyễn Quốc Toản, nguyên Cục trưởng Cục Chế biến và Phát triển thị trường nông sản Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, việc Philippines điều hành nhập khẩu theo hướng linh hoạt là xu thế chung nhằm bảo đảm an ninh lương thực trong nước. Tuy nhiên, với Việt Nam, điều này cho thấy rõ rủi ro khi quá phụ thuộc vào một thị trường lớn. Chỉ một thay đổi chính sách ngắn hạn cũng có thể tạo ra cú sốc cho cả chuỗi sản xuất và xuất khẩu.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thương mại nông sản ngày càng chịu tác động mạnh từ yếu tố chính sách, địa chính trị và biến đổi khí hậu, việc “đặt trứng vào một giỏ” không còn là chiến lược an toàn, kể cả với những thị trường truyền thống.

Từ góc độ doanh nghiệp, việc Philippines mở cửa trở lại giúp giải tỏa phần nào áp lực đầu ra, song tâm lý chủ quan đã không còn. Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty CP Lương thực An Phú (Đồng Tháp) cho biết, doanh nghiệp từng chịu ảnh hưởng rõ rệt khi thị trường Philippines tạm siết nhập khẩu. Philippines vẫn là thị trường quan trọng, nhưng chúng tôi không thể phụ thuộc hoàn toàn. Hiện doanh nghiệp đang chủ động mở rộng sang châu Phi và Trung Đông, đồng thời đẩy mạnh các dòng gạo chất lượng cao để tiếp cận thị trường khó tính hơn. Có như vậy mới giảm rủi ro khi một thị trường lớn thay đổi chính sách.

Nhiều doanh nghiệp khác cũng chuyển hướng, thay vì chạy theo sản lượng, việc nâng cao giá trị hạt gạo đang trở thành hướng đi bắt buộc. Các dòng gạo thơm, gạo đặc sản, gạo đạt tiêu chuẩn bền vững không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn tạo “vùng đệm” trước biến động giá cả.

Cần giải pháp linh hoạt để tránh cú sốc

Theo các chuyên gia, bài toán đặt ra cho ngành gạo Việt Nam hiện nay không chỉ là tận dụng cơ hội khi Philippines mở cửa trở lại, mà quan trọng hơn là xây dựng năng lực chống chịu trước những biến động chính sách khó lường.

TS. Võ Trí Thành, chuyên gia kinh tế cho rằng, trong bối cảnh nhập khẩu gạo của Philippines có thể "đóng - mở" theo mùa vụ, doanh nghiệp Việt Nam cần có chiến lược linh hoạt hơn, từ cơ cấu thị trường, sản phẩm đến hợp đồng thương mại. Không nên đặt kỳ vọng quá lớn vào một thị trường, dù đó là thị trường lớn nhất.

Nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam là xu hướng tất yếu

Ở góc độ quản lý, việc tăng cường công tác dự báo, cung cấp thông tin kịp thời về chính sách nhập khẩu của các thị trường lớn là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất và ký kết hợp đồng. Đồng thời, cần thúc đẩy liên kết chuỗi giữa doanh nghiệp - hợp tác xã - nông dân nhằm ổn định vùng nguyên liệu, hạn chế tình trạng bán tháo khi thị trường xuất khẩu gặp trục trặc.

Về dài hạn, chiến lược đa dạng hóa thị trường, nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam vẫn là con đường căn cơ để giảm phụ thuộc và nâng cao giá trị gia tăng. Chỉ khi chủ động thích ứng và có các giải pháp linh hoạt, ngành gạo Việt Nam mới tránh được những cú sốc không đáng có, đồng thời tận dụng hiệu quả cơ hội từ các thị trường lớn như Philippines trong giai đoạn tới.

Đức Hiền